برای اسهال کودک چی خوبه؟ راهنمای جامع درمان خانگی، تغذیه و پیشگیری 1405

اسهال در کودکان چیست و چگونه تشخیص داده می شود؟

اسهال یکی از شایع ترین مشکلات گوارشی در دوران کودکی است که به صورت افزایش دفعات دفع مدفوع و تغییر قوام آن به حالت آبکی یا شل تعریف می شود. در حالت طبیعی، روده بزرگ آب موجود در مواد غذایی هضم نشده را جذب می کند و مدفوع را به شکل جامد در می آورد. اما هنگامی که عاملی مانند عفونت یا حساسیت غذایی باعث تحریک روده ها شود، این فرایند جذب مختل شده و آب به همراه مواد زائد با سرعت از دستگاه گوارش خارج می گردد. این وضعیت نه تنها باعث ناراحتی کودک می شود، بلکه به دلیل از دست رفتن سریع آب و املاح معدنی، می تواند منجر به کم آبی بدن شود که خطرناک ترین عارضه اسهال در کودکان به شمار می رود.

تشخیص اسهال در کودکان عمدتاً بالینی است و بر اساس شرح حال دقیق از والدین و معاینه فیزیکی کودک توسط پزشک انجام می شود. پزشک با بررسی تعداد دفعات مدفوع، قوام آن، وجود علائم همراه مانند تب یا استفراغ و وضعیت هیدراتاسیون یا همان آبرسانی بدن کودک، نوع اسهال و شدت آن را تعیین می کند. در برخی موارد خاص، ممکن است نیاز به آزمایش مدفوع برای شناسایی دقیق عامل باکتریایی یا انگلی باشد.

علل اصلی اسهال در کودکان

شناخت علت زمینه ای اسهال به مدیریت بهتر آن کمک می کند. علل شایع اسهال در کودکان عبارتند از:

• عفونت های ویروسی: شایع ترین علت اسهال حاد در کودکان است. ویروس روتاویروس، نوروویروس و آدنوویروس از عوامل اصلی هستند. روتاویروس به ویژه در کودکان زیر پنج سال بسیار شایع است و باعث اسهال آبکی شدید، استفراغ و تب می شود.
• عفونت های باکتریایی: باکتری هایی مانند سالمونلا، شیگلا، اشریشیا کلی و کمپیلوباکتر می توانند از طریق غذای آلوده یا آب ناسالم وارد بدن شوند. اسهال باکتریایی اغلب با تب بالا، دل پیچه شدید و گاهی وجود خون یا مخاط در مدفوع همراه است.
• عفونت های انگلی: انگل هایی مانند ژیاردیا و کریپتوسپوریدیوم می توانند باعث اسهال مزمن یا طولانی مدت شوند. این انگل ها معمولاً از طریق آب آشامیدنی آلوده یا تماس در محیط های گروهی مانند مهدکودک ها منتقل می شوند.
• اسهال ناشی از مصرف آنتی بیوتیک: برخی آنتی بیوتیک ها با از بین بردن باکتری های مفید روده، تعادل فلور میکروبی دستگاه گوارش را بر هم زده و باعث اسهال می شوند.
• عدم تحمل غذایی و آلرژی: عدم تحمل لاکتوز (قند موجود در شیر) یا حساسیت به پروتئین شیر گاو می تواند باعث اسهال، نفخ و دل درد شود.
• مسمومیت غذایی: مصرف غذاهای فاسد یا به درستی پخته نشده می تواند منجر به مسمومیت و اسهال ناگهانی شود.

علائم هشدار دهنده و تشخیص کم آبی بدن در کودکان

بزرگ ترین خطر اسهال در کودکان، کم آبی بدن یا دهیدراتاسیون است. کودکان به دلیل وزن کمتر و سوخت و ساز بالاتر، بسیار سریع تر از بزرگسالان آب بدن خود را از دست می دهند. تشخیص زودهنگام علائم کم آبی حیاتی است:

زمان مراجعه فوری به پزشک

اگرچه بسیاری از موارد اسهال خفیف با مراقبت های خانگی بهبود می یابند، اما در شرایط زیر باید بدون اتلاف وقت به پزشک متخصص اطفال مراجعه کنید:

• کودک زیر شش ماه سن دارد.
• اسهال بیش از دو روز در کودکان بزرگتر یا بیش از 24 ساعت در نوزادان ادامه داشته است.
• تب بالای 38.5 درجه سانتیگراد وجود دارد.
• مدفوع حاوی خون یا مخاط است یا به رنگ سیاه قیری درآمده است.
• کودک دچار استفراغ مکرر است و قادر به نگه داشتن هیچ مایعاتی نیست.
• کودک درد شدید و مداوم شکمی دارد.
• علائم کم آبی شدید که در بالا ذکر شد، مشاهده می شود.

اصول درمان خانگی اسهال کودک و جلوگیری از کم آبی

هدف اصلی در درمان اسهال کودک، جایگزینی مایعات و الکترولیت های از دست رفته و حفظ تغذیه مناسب برای حمایت از ترمیم روده است. هرگز درمان را با قطع کامل غذا شروع نکنید، مگر اینکه پزشک توصیه کرده باشد.

اهمیت حیاتی محلول او آر اس (ORS) در درمان اسهال

محلول او آر اس یا محلول بازسازی خوراکی، استاندارد طلایی درمان کم آبی ناشی از اسهال است. این محلول حاوی ترکیب دقیقی از آب، نمک و قند است که به روده کمک می کند تا آب و املاح را به سرعت جذب کند. آب خالی به تنهایی نمی تواند نمک های از دست رفته را جبران کند و ممکن است تعادل الکترولیت ها را بیشتر بر هم بزند.

نحوه مصرف: پودر او آر اس را دقیقاً طبق دستورالعمل روی بسته در مقدار مشخصی از آب جوشیده سرد شده حل کنید. هرگز مقدار آب را کم یا زیاد نکنید، زیرا غلظت نامناسب می تواند خطرناک باشد. محلول آماده شده را باید ظرف 24 ساعت مصرف کرد و در یخچال نگهداری نمود. به کودک مقادیر کم اما مکرر (مثلاً یک قاشق چای خوری هر چند دقیقه) بدهید، به ویژه اگر استفراغ نیز دارد. اگر کودک طعم آن را دوست ندارد، می توان آن را کمی خنک کرد یا از انواع طعم دار مجاز استفاده نمود.

رژیم غذایی مناسب برای اسهال کودک (رژیم برت و غذاهای مفید)

تغذیه مناسب نقش کلیدی در بهبود سریع تر دارد. رژیم غذایی معروف به BRAT که مخفف کلمات انگلیسی موز، برنج، پوره سیب و نان تست است، همچنان به عنوان یک راهنمای مفید برای غذاهای سبک و زود هضم در نظر گرفته می شود، هرچند امروزه توصیه می شود رژیم غذایی متعادل تر و متنوع تری نیز به تدریج معرفی شود.

• موز: منبع غنی از پتاسیم است که در اسهال دفع می شود. همچنین حاوی پکتین، نوعی فیبر محلول است که به جذب آب اضافی در روده و سفت شدن مدفوع کمک می کند.
• برنج سفید و کته: برنج سفید بدون سبوس، هضم بسیار آسانی دارد و خاصیت قابض دارد که به کاهش دفعات مدفوع کمک می کند. کته ماست نیز گزینه ای عالی است.
• سیب زمینی آب پز یا پوره شده: نشاسته موجود در سیب زمینی به سفت شدن مدفوع کمک می کند و انرژی لازم را بدون تحریک روده تامین می نماید. از اضافه کردن کره یا شیر زیاد خودداری کنید.
• پوره سیب: سیب پخته شده یا پوره سیب بدون شکر افزوده، منبع خوبی از پکتین است و هضم آن بسیار آسان تر از سیب خام با پوست است.
• ماست پروبیوتیک: ماست حاوی باکتری های مفید زنده است که به بازگرداندن تعادل فلور میکروبی روده کمک می کند. پروبیوتیک ها می توانند طول دوره اسهال را کاهش دهند.
• سوپ جو یا سوپ مرغ ساده: سوپ های رقیق و کم چرب، هم مایعات و هم املاح را تامین می کنند و هضم آسانی دارند.
• گوشت های کم چرب: مرغ آب پز یا بخارپز شده و ماهی بدون پوست می توانند پروتئین مورد نیاز برای ترمیم بافت ها را فراهم کنند.

غذاهای ممنوعه و مضر در دوران اسهال کودکان

برخی مواد غذایی می توانند علائم اسهال را تشدید کرده یا هضم را برای روده تحریک شده دشوار کنند. از دادن این موارد به کودک خودداری نمایید:

• آبمیوه های صنعتی و نوشیدنی های شیرین: نوشابه، آبمیوه های پاکتی و نوشیدنی های ورزشی حاوی مقادیر زیادی قند هستند که می توانند با ایجاد فشار اسمزی در روده، آب را به داخل روده کشیده و اسهال را بدتر کنند.
• غذاهای چرب و سرخ کرده: هضم چربی برای روده تحریک شده دشوار است و می تواند باعث افزایش حرکات روده و تشدید اسهال شود.
• لبنیات پرچرب (به جز ماست پروبیوتیک): در دوران اسهال، روده ممکن است به طور موقت در هضم لاکتوز مشکل پیدا کند. بنابراین از دادن شیر پرچرب، پنیر خامه ای و بستنی خودداری کنید. (شیر مادر یا شیر خشک معمولی کودک باید طبق دستور پزشک ادامه یابد).
• غذاهای نفاخ: حبوبات (مانند لوبیا و نخود)، کلم، گل کلم، پیاز و سیر می توانند باعث تولید گاز و افزایش دل پیچه شوند.
• غذاهای حاوی شیرین کننده های مصنوعی: موادی مانند سوربیتول که در برخی آدامس ها یا محصولات رژیمی یافت می شوند، اثر ملین دارند و اسهال را بدتر می کنند.

روش های موثر برای پیشگیری از اسهال در کودکان

پیشگیری همیشه بهتر و کم هزینه تر از درمان است. با رعایت نکات زیر می توانید خطر ابتلای کودک به اسهال را به حداقل برسانید:

• شستشوی دقیق دست ها: شستن دست های کودک و اعضای خانواده با آب و صابون به مدت حداقل 20 ثانیه، به ویژه قبل از غذا خوردن، بعد از استفاده از توالت و پس از تعویض پوشک، موثرترین راه برای جلوگیری از انتقال عوامل عفونی است.
• واکسیناسیون روتاویروس: واکسن روتاویروس که به صورت خوراکی به نوزادان داده می شود، به طور قابل توجهی خطر ابتلا به اسهال شدید ناشی از این ویروس را کاهش می دهد. حتماً برنامه واکسیناسیون کودک را با پزشک خود هماهنگ کنید.
• ایمنی غذایی: گوشت، مرغ و تخم مرغ را به طور کامل بپزید. از مصرف شیرهای پاستوریزه نشده خودداری کنید. میوه ها و سبزیجات را قبل از مصرف به دقت بشویید.
• نظافت محیط و اسباب بازی ها: اسباب بازی های کودک را به طور مرتب تمیز و ضدعفونی کنید، به ویژه اگر کودک عادت دارد آن ها را به دهان ببرد.
• مصرف آب سالم: اطمینان حاصل کنید که آب آشامیدنی خانواده تصفیه شده و سالم است.

پرسش های متداول درباره اسهال کودکان

جمع بندی نهایی

اسهال در کودکان اگرچه نگران کننده است، اما در اکثر موارد با مدیریت صحیح در خانه و تمرکز بر آبرسانی و تغذیه مناسب قابل کنترل است. کلید موفقیت، پیشگیری از کم آبی با استفاده از محلول او آر اس، ارائه غذاهای سبک و مغذی مانند موز، برنج و ماست پروبیوتیک، و پرهیز از غذاهای چرب و شیرین است. همواره به علائم هشدار دهنده بدن کودک توجه کنید و در صورت مشاهده علائم کم آبی شدید، تب بالا یا ادامه اسهال بیش از حد معمول، بدون معطلی به پزشک متخصص اطفال مراجعه نمایید. با رعایت اصول بهداشتی و تکمیل برنامه واکسیناسیون، می توانید تا حد زیادی از ابتلای کودک خود به این عارضه پیشگیری کنید.