بازارساز خودکار یا AMM پروتکلی است که در صرافی های غیر متمرکز با استفاده از استخر های نقدینگی و فرمول های ریاضی، قیمت دارایی ها را تعیین و معاملات را بدون نیاز به دفتر سفارشات سنتی و واسطه انسانی امکان پذیر می کند. این سیستم به هر کاربری اجازه می دهد تا با سپرده گذاری دارایی خود در استخر نقدینگی، به عنوان تأمین کننده نقدینگی فعالیت کرده و از کارمزد معاملات سود کسب نماید، هرچند که ریسک هایی مانند لغزش قیمت و زیان غیر دائمی نیز در این فرایند وجود دارد.
بازارساز خودکار (AMM) چیست و چگونه تحولی در دیفای ایجاد کرد؟
بازارساز خودکار که به اختصار AMM نامیده می شود، مخفف عبارت Automated Market Maker است. این فناوری هسته اصلی و موتور محرک صرافی های غیر متمرکز (DEX) را تشکیل می دهد. در بازارهای مالی سنتی و صرافی های متمرکز، برای انجام یک معامله نیاز به وجود یک خریدار و یک فروشنده با قیمت های توافق شده است که این فرایند توسط دفتر سفارشات مدیریت می شود. اما در دنیای امور مالی غیر متمرکز، AMM این مدل را دگرگون کرده است. به جای تطبیق سفارش خرید و فروش، کاربران در این سیستم مستقیماً با یک قرارداد هوشمند و استخر نقدینگی معامله می کنند. این رویکرد نه تنها نیاز به واسطه را حذف می کند، بلکه دسترسی به نقدینگی را برای توکن های جدید و کمتر شناخته شده نیز به شکل چشمگیری تسهیل می نماید.
تفاوت بازارساز خودکار با دفتر سفارشات (Order Book) سنتی
درک تفاوت این دو مدل برای درک ارزش AMM ضروری است. در مدل دفتر سفارشات، صرافی لیستی از تمام سفارش های خرید و فروش در حال انتظار را نگه می دارد. موتور تطبیق صرافی، خریداران را به فروشندگانی که حاضرند با قیمت مورد نظر معامله کنند، متصل می نماید. اگر نقدینگی کم باشد یا سفارش بزرگی ثبت شود، پدیده ای به نام لغزش قیمت رخ می دهد و معامله با قیمتی بسیار متفاوت از قیمت بازار اجرا می شود.
در مقابل، بازارساز خودکار هیچ دفتر سفارشی ندارد. تمام دارایی ها در استخر های نقدینگی قفل شده اند. وقتی شما معامله ای انجام می دهید، در واقع با استخر معامله می کنید، نه با یک شخص خاص. قیمت به صورت خودکار و بر اساس یک فرمول ریاضی از پیش تعیین شده که نسبت دارایی های موجود در استخر را محاسبه می کند، تعیین می گردد. این یعنی معامله در هر ساعت از شبانه روز و بدون نیاز به حضور طرف مقابل امکان پذیر است.
مکانیزم عملکرد AMM و فرمول ریاضی x ضربدر y مساوی k
اساس کار اکثر بازارساز های خودکار بر پایه یک معادله ریاضی ساده اما قدرتمند استوار است. معروف ترین این فرمول ها که توسط صرافی یونی سواپ (Uniswap) معرفی شد، رابطه x ضربدر y مساوی k است.
- x نمایانگر مقدار توکن اول در استخر نقدینگی است.
- y نمایانگر مقدار توکن دوم در استخر نقدینگی است.
- k یک عدد ثابت است که نشان دهنده کل نقدینگی استخر می باشد.
این فرمول تضمین می کند که حاصل ضرب مقدار دو توکن در استخر همیشه ثابت باقی بماند. وقتی معامله ای انجام می شود و مقداری از یک توکن از استخر خارج می گردد، مقدار توکن دیگر باید به گونه ای افزایش یابد که حاصل ضرب آن ها همچنان برابر با k باقی بماند. این تغییر در نسبت توکن ها، قیمت جدید را تعیین می کند.
مثال عملی از نحوه تعیین قیمت در استخر نقدینگی
فرض کنید یک استخر نقدینگی شامل 100 واحد اتریوم (ETH) و 200000 واحد تتر (USDT) باشد. در این حالت مقدار k برابر است با 20000000 (حاصل ضرب 100 در 200000). قیمت فعلی اتریوم در این استخر 2000 تتر است (200000 تقسیم بر 100).
حال فرض کنید معاملهگری قصد دارد 10 واحد اتریوم به این استخر اضافه کند و در ازای آن تتر دریافت نماید. با اضافه شدن 10 اتریوم، مقدار اتریوم در استخر به 110 واحد می رسد. برای اینکه مقدار k ثابت بماند، مقدار تتر در استخر باید به 181818 واحد کاهش یابد (زیرا 110 ضربدر 181818 تقریباً برابر با 20000000 است).
تفاوت مقدار تتر اولیه و ثانویه (200000 منهای 181818) برابر با 18182 تتر است. بنابراین معاملهگر 10 اتریوم می دهد و 18182 تتر دریافت می کند. پس از این معامله، قیمت جدید اتریوم در استخر به حدود 1652 تتر کاهش می یابد (181818 تقسیم بر 110). این مکانیزم به طور خودکار و توسط قرارداد هوشمند اجرا می شود.
استخر نقدینگی (Liquidity Pool) و نقش تأمین کنندگان نقدینگی (LP)
استخر نقدینگی قلب تپنده هر بازارساز خودکار است. این استخر ها در واقع قراردادهای هوشمندی هستند که مقادیر مشخصی از دو یا چند توکن را در خود نگه می دارند. اما چه کسی این دارایی ها را تامین می کند؟ اینجاست که نقش تأمین کنندگان نقدینگی یا Liquidity Providers (LP) پررنگ می شود.
هر کاربری در هر کجای دنیا می تواند با واریز جفت ارز های مورد نیاز به نسبت مساوی (از نظر ارزش دلاری) در یک استخر، به یک تأمین کننده نقدینگی تبدیل شود. در ازای این کار و قفل کردن سرمایه، پروتکل به کاربر توکن های LP اعطا می کند که نشان دهنده سهم او از استخر است. هر بار که معامله ای در آن استخر انجام می شود، بخشی از کارمزد معامله به نسبت سهم هر تأمین کننده نقدینگی به آن ها تعلق می گیرد. این مدل اقتصادی انگیزه قدرتمندی برای کاربران ایجاد می کند تا نقدینگی مورد نیاز شبکه را تامین نمایند.
مزایای استفاده از بازارساز های خودکار در صرافی های غیر متمرکز
- دسترسی همیشگی و بدون مجوز: معاملات در هر ساعت از شبانه روز و بدون نیاز به تایید هویت یا تایید حساب کاربری امکان پذیر است.
- تسهیل لیست شدن توکن های جدید: در صرافی های متمرکز، لیست کردن یک توکن جدید فرایندی پرهزینه و زمان بر است. اما در AMM، هر کسی می تواند با ایجاد یک استخر نقدینگی، به سادگی یک توکن جدید را برای معامله در دسترس قرار دهد.
- شفافیت کامل: تمام تراکنش ها، موجودی استخر ها و فرمول های قیمت گذاری روی بلاک چین ثبت شده و برای همه قابل مشاهده و راستی آزمایی است.
- حذف خطر نگهداری دارایی توسط صرافی: کاربران دارایی های خود را در کیف پول شخصی نگه می دارند و فقط در لحظه معامله با قرارداد هوشمند تعامل می کنند، که این امر خطر هک شدن صرافی و سرقت دارایی ها را کاهش می دهد.
معایب و ریسک های مهم: لغزش قیمت و زیان غیر دائمی
با وجود مزایای فراوان، بازارساز های خودکار با چالش هایی نیز روبرو هستند که هر کاربر قبل از فعالیت باید آن ها را به دقت بررسی نماید.
لغزش قیمت (Slippage): زمانی که حجم معامله نسبت به کل نقدینگی استخر بزرگ باشد، تغییر شدیدی در نسبت توکن ها ایجاد می شود. این امر باعث می شود قیمت اجرای معامله با قیمت لحظه ای بازار تفاوت قابل توجهی داشته باشد. در استخر های با نقدینگی پایین، این لغزش می تواند بسیار زیاد و زیان ده باشد.
زیان غیر دائمی (Impermanent Loss) به زبان ساده
به عنوان مثال، اگر شما 1 اتریوم و 2000 تتر را در استخر قرار دهید و قیمت اتریوم دو برابر شود، ربات بازارساز به طور خودکار اتریوم های شما را می فروشد تا تعادل استخر حفظ شود. در نتیجه، شما تعداد کمتری اتریوم و تعداد بیشتری تتر خواهید داشت. اگر در این شرایط دارایی خود را از استخر خارج کنید، ارزش کل دارایی شما کمتر از حالتی خواهد بود که اگر آن 1 اتریوم و 2000 تتر را صرفاً در کیف پول خود نگه داشته بودید و هیچ اقدامی نمی کردید.
این زیان را غیر دائمی می نامند زیرا اگر قیمت توکن ها دقیقاً به همان نسبت اولیه بازگردد، این زیان نیز از بین می رود. با این حال، اگر در زمان اختلاف قیمت، دارایی را برداشت کنید، این زیان قطعی و دائمی خواهد شد. معمولاً کارمزدهای دریافتی از معاملات می تواند بخشی یا تمام این زیان را جبران نماید، به ویژه در استخر هایی که حجم معاملات بسیار بالایی دارند.
مقایسه پلتفرم های برتر بازارساز خودکار
برای درک بهتر تنوع در این اکوسیستم، بررسی چند نمونه از محبوب ترین پروتکل های بازارساز خودکار ضروری است.
| نام پلتفرم | استخر های نقدینگی اصلی | کارمزد تقریبی | ویژگی های خاص |
|---|---|---|---|
| یونی سواپ (Uniswap) | ETH, USDT, WBTC, USDC | 0.30% | پیشرو در صنعت، سادگی استفاده و نقدینگی بسیار بالا |
| سوشی سواپ (SushiSwap) | ETH, USDT, WBTC, USDC | 0.30% | سیستم پاداش دهی چند لایه و حاکمیت جامعه محور |
| پنکیک سواپ (PancakeSwap) | BNB, USDT, BUSD, CAKE | 0.25% | نقدینگی بالا در شبکه بایننس اسمارت چین و کارمزد پایین |
| کرو فایننس (Curve) | استیبل کوین ها و توکن های با ارزش مشابه | 0.04% | فرمول تخصصی برای به حداقل رساندن لغزش قیمت در دارایی های هم ارزش |
پرسش های متداول درباره AMM
آیا معاملات در صرافی های مبتنی بر AMM بی واسطه انجام می شود؟
بله، در این صرافی ها نیازی به واسطه انسانی یا نهاد مرکزی نیست. معاملات مستقیماً بین کاربر و قرارداد هوشمند استخر نقدینگی انجام می شود و تمام فرایند به صورت خودکار و غیر متمرکز رخ می دهد.
چگونه می توانم به عنوان تأمین کننده نقدینگی درآمد کسب کنم؟
با واریز جفت ارز به استخر های نقدینگی، توکن های LP دریافت می کنید. در ازای تأمین نقدینگی، بخشی از کارمزد های معاملات در آن استخر به شما تعلق می گیرد که معمولاً بین 0.2 درصد تا 0.3 درصد ارزش هر معامله است.
چگونه می توان ریسک زیان غیر دائمی را کاهش داد؟
برای کاهش این ریسک، می توانید از استخر های حاوی استیبل کوین ها یا جفت ارز هایی با نوسان قیمت مشابه و همبستگی بالا استفاده کنید، زیرا تغییرات قیمت در این دارایی ها حداقل است.
جمع بندی نهایی
بازارساز خودکار یکی از مهم ترین دستاوردهای امور مالی غیر متمرکز (دیفای) است که با حذف واسطه ها و خودکارسازی فرایند قیمت گذاری، انقلابی در نحوه مبادله دارایی های دیجیتال ایجاد کرده است. اگرچه این سیستم در مقایسه با صرافی های دارای دفتر سفارشات محدودیت های خاص خود را دارد و کار با آن نیازمند درک مفاهیمی مانند زیان غیر دائمی و لغزش قیمت است، اما نوآوری آن در ایجاد دسترسی عادلانه و همیشگی به نقدینگی بسیار ارزشمند است.
با پیشرفت فناوری بلاک چین و توسعه فرمول های پیچیده تر، انتظار می رود بازارساز های خودکار در آینده کارمزدهای کمتری را اعمال کرده و تجربه کاربری ایمن تر و بهینه تری را برای معامله گران و تأمین کنندگان نقدینگی فراهم آورند. همواره قبل از سپرده گذاری دارایی در هر استخر نقدینگی، تحقیقات کامل در مورد پروتکل، میزان نقدینگی و ریسک های مرتبط را انجام دهید.