دنیل کانمن؛ پدر اقتصاد رفتاری و نویسنده کتاب تفکر سریع و کند

دنیل کانمن روانشناس و اقتصاددان آمریکایی اسرائیلی و برنده جایزه نوبل اقتصاد در سال 2002 است که به عنوان پدر علم اقتصاد رفتاری شناخته می شود. او با معرفی نظریه چشم انداز و تقسیم ذهن انسان به دو سیستم تفکر سریع و تفکر کند نشان داد که تصمیمات انسان همیشه منطقی نیستند و تحت تاثیر سوگیری های شناختی و میان برهای ذهنی قرار دارند. کتاب های او از جمله تفکر سریع و کند و نویز راهنمای کاملی برای درک خطاهای قضاوت و بهبود تصمیم گیری در زندگی شخصی و حرفه ای هستند.

دنیل کانمن کیست؟ بیوگرافی و زندگی نامه

دنیل کانمن در پنجم مارس سال 1934 در تل آویو متولد شد. پدر و مادر او از یهودیان لیتوانیایی بودند که در دهه 1920 به فرانسه مهاجرت کرده بودند. دوران کودکی کانمن در پاریس گذشت و او تجربه تلخ اشغال فرانسه توسط نیروهای نازی در جنگ جهانی دوم را از نزدیک لمس کرد. این تجربیات اولیه تاثیر عمیقی بر درک او از رفتار انسان و ترس های ناخودآگاه گذاشت. پس از پایان جنگ، خانواده او به قیومت بریتانیا بر فلسطین (اسرائیل کنونی) مهاجرت کردند.

کانمن تحصیلات خود را در دانشگاه عبری اورشلیم ادامه داد و مدرک کارشناسی خود را در رشته روانشناسی با گرایش ریاضیات دریافت کرد. او سپس برای ادامه تحصیل به دانشگاه کالیفرنیا، برکلی رفت و در سال 1961 موفق به دریافت مدرک دکترا در روانشناسی شد. نقطه عطف زندگی حرفه ای او آشنایی با همکار و دوست صمیمی اش، آموس تورسکی، در دانشگاه عبری اورشلیم بود. این همکاری تاریخی منجر به خلق بنیادهای علم اقتصاد رفتاری و کشف سوگیری های شناختی شد که پیش از آن در اقتصاد کلاسیک نادیده گرفته می شدند. کانمن در سال 2002 به پاس خدماتش در ادغام بینش های روانشناسی در علم اقتصادی، به ویژه در زمینه قضاوت و تصمیم گیری تحت شرایط عدم قطعیت، موفق به دریافت جایزه نوبل یادبود در علوم اقتصادی شد. او در تاریخ 27 مارس 2024 در سن 90 سالگی درگذشت و میراث علمی او همچنان راهنمای پژوهشگران و تصمیم گیران در سراسر جهان است.

انقلاب در اقتصاد؛ تولد اقتصاد رفتاری

پیش از ظهور کارهای دنیل کانمن و آموس تورسکی، علم اقتصاد بر پایه فرضیه انسان عقلایی استوار بود. این فرضیه ادعا می کرد که انسان ها همیشه اطلاعات کامل را پردازش می کنند، منافع خود را به درستی محاسبه می کنند و تصمیماتی کاملا منطقی و سودآور می گیرند. اما کانمن با انجام آزمایش های دقیق روانشناختی ثابت کرد که این تصویر از انسان غیرواقعی است.

او نشان داد که ذهن انسان برای صرفه جویی در انرژی و زمان، از میان برهای ذهنی یا همان هیوریستیک ها استفاده می کند. این میان برها اگرچه در محیط های ابتدایی و برای بقا مفید بوده اند، اما در دنیای پیچیده مدرن منجر به خطاهای سیستماتیک در قضاوت می شوند. این کشف بزرگ، پایه و اساس رشته جدیدی به نام اقتصاد رفتاری را بنا نهاد که امروزه در بازاریابی، سرمایه گذاری، سیاست گذاری عمومی و طراحی محصول کاربرد گسترده ای دارد.

دو سیستم ذهنی؛ تفکر سریع و تفکر کند

در کتاب مشهور تفکر سریع و کند، کانمن ذهن انسان را به دو شخصیت یا سیستم استعاری تقسیم می کند که به طور مداوم با یکدیگر در تعامل هستند. درک عملکرد این دو سیستم کلید اصلی برای شناخت خطاهای ذهنی است.

مشکل اصلی از آنجا آغاز می شود که سیستم 1 تمایل دارد برای مسائل پیچیده، پاسخ های ساده و سریعی ارائه دهد و سیستم 2 که تنبل است، اغلب این پاسخ ها را بدون بررسی دقیق می پذیرد. این پدیده منجر به بروز خطاهای شناختی می شود.

نظریه چشم انداز (Prospect Theory) و زیان گریزی

مهم ترین دستاورد علمی دنیل کانمن و آموس تورسکی، ارائه نظریه چشم انداز در سال 1979 است. این نظریه که سنگ بنای جایزه نوبل او شد، مدل سنتی مطلوبیت مورد انتظار را به چالش کشید. نظریه چشم انداز سه اصل اساسی دارد:

• ارزیابی نسبت به نقطه مرجع: انسان ها سود و زیان را به صورت مطلق ارزیابی نمی کنند، بلکه آن ها را نسبت به یک نقطه مرجع (وضعیت موجود) می سنجند. برای مثال، از دست دادن 10 میلیون تومان برای کسی که 50 میلیون تومان دارد دردناک تر از کسی است که 500 میلیون تومان دارد.
• زیان گریزی (Loss Aversion): درد ناشی از یک زیان، از نظر روانی حدود دو برابر بیشتر از لذت ناشی از یک سود هم اندازه است. به همین دلیل، افراد حاضرند ریسک های غیرمنطقی را بپذیرند تا از قطعی شدن یک زیان جلوگیری کنند.
• حساسیت کاهشی: هرچه مقدار سود یا زیان بزرگ تر شود، حساسیت ذهنی ما به تغییرات آن کمتر می شود. تفاوت بین 100 هزار تومان و 200 هزار تومان بسیار محسوس تر از تفاوت بین 10 میلیون و 10.1 میلیون تومان است.

لیست کامل سوگیری های شناختی و میان برهای ذهنی

کانمن در پژوهش های خود، لیست بلندی از خطاهای سیستماتیک ذهن را شناسایی کرد. آشنایی با این موارد برای هر فردی که می خواهد تصمیمات بهتری بگیرد، حیاتی است.

کاربرد نظریات کانمن در سرمایه گذاری و بازارهای مالی

یکی از حوزه هایی که نظریات دنیل کانمن بیشترین تاثیر را داشته است، بازارهای مالی و سرمایه گذاری است. سرمایه گذاران خرد و حرفه ای به طور یکسان در دام سوگیری های شناختی گرفتار می شوند.

• معامله گری بیش از حد (Overtrading): اعتماد به نفس کاذب (سیستم 1) باعث می شود سرمایه گذاران فکر کنند می توانند بازار را پیش بینی کنند، در نتیجه بیش از حد معامله می کنند و هزینه های کارمزد، بازدهی آن ها را از بین می برد.
• اثر مالکیت (Endowment Effect): سرمایه گذاران برای دارایی هایی که از قبل دارند، ارزش بیشتری نسبت به ارزش بازار آن ها قائل هستند و به همین دلیل در زمان مناسب، سهام زیان ده خود را نمی فروشند (زیان گریزی).
• تعقیب زیان (Chasing Losses): پس از یک ضرر، معامله گر برای جبران سریع، دست به ریسک های غیرمنطقی می زند که اغلب منجر به ضررهای بزرگ تر می شود.

کانمن توصیه می کند که سرمایه گذاران برای غلبه بر این خطاها، از استراتژی های سرمایه گذاری غیرفعال (مانند صندوق های شاخصی) استفاده کنند و قوانین سفت و سختی برای خرید و فروش داشته باشند تا احساسات لحظه ای در تصمیمات آن ها دخالت نکند.

کتاب نویز (Noise)؛ آشفتگی در قضاوت انسانی

در سال 2021، دنیل کانمن به همراه کاس سانستین و اولیویه سیبونی، کتاب نویز: آشفتگی در قضاوت انسانی را منتشر کردند. در حالی که سوگیری به خطای سیستماتیک و جهت دار اشاره دارد (مثلاً همیشه تخمین ها را بالا گرفتن)، نویز به پراکندگی و تغییرات تصادفی در قضاوت ها اشاره می کند.

برای مثال، اگر دو قاضی مختلف یا حتی یک قاضی در روزهای مختلف (قبل یا بعد از ناهار) حکم های متفاوتی برای جرم های مشابه صادر کنند، این پدیده نویز نامیده می شود. کانمن در این کتاب استدلال می کند که نویز در سیستم های قضایی، پزشکی، استخدام و بیمه بسیار بیشتر از آنچه تصور می کنیم وجود دارد و هزینه های سنگینی را به جامعه تحمیل می کند. راه حل پیشنهادی او استفاده از قضاوت ساختاریافته و چک لیست های استاندارد برای کاهش این آشفتگی است.

لیست کتاب های مهم دنیل کانمن

برای مطالعه عمیق تر درباره نظریات این دانشمند بزرگ، مطالعه آثار زیر که به فارسی نیز ترجمه شده اند، به شدت توصیه می شود:

• تفکر، سریع و کند (Thinking, Fast and Slow): شاهکار کانمن که چکیده ای از دهه ها پژوهش او در مورد دو سیستم ذهنی و سوگیری های شناختی است. این کتاب باید در قفسه کتابخانه هر کسی که به تصمیم گیری علاقه دارد، باشد.
• نویز: آشفتگی در قضاوت انسانی (Noise: A Flaw in Human Judgment): کتابی که به بررسی خطاهای تصادفی و پراکندگی در قضاوت های حرفه ای می پردازد و راهکارهایی برای کاهش آن ارائه می دهد.
• توجه و تلاش (Attention and Effort): یکی از اولین آثار کانمن که در دهه 1970 منتشر شد و به بررسی محدودیت های ظرفیت توجه در انسان و نحوه تخصیص منابع ذهنی به وظایف مختلف می پردازد.

راهکارهای عملی برای غلبه بر خطاهای ذهنی

شناخت خطاها به تنهایی کافی نیست. کانمن و پیروان او راهکارهای عملی برای به کار انداختن سیستم 2 و کاهش دخالت های مخرب سیستم 1 پیشنهاد می کنند:

پرسش های متداول

جمع بندی

دنیل کانمن با پژوهش های پیشگامانه خود، آینه ای در برابر ذهن ما گرفت تا بتوانیم خطاهای نامرئی اما قدرتمند آن را ببینیم. او به ما آموخت که اعتماد بیش از حد به شهود می تواند پرهزینه باشد و که گاهی اوقات، کند کردن روند تفکر و به کارگیری منطق، بهترین استراتژی برای موفقیت است. با به کارگیری اصول اقتصاد رفتاری و آگاهی از سوگیری های شناختی، می توانیم نه تنها در سرمایه گذاری و کسب و کار، بلکه در روابط شخصی و سلامت خود نیز تصمیمات عاقلانه تری بگیریم. میراث کانمن یادآوری می کند که شناخت محدودیت های ذهنی، اولین قدم برای فراتر رفتن از آن ها است.