آشنایی با پاسارگاد؛ نخستین پایتخت هخامنشیان و خانه ی کوروش کبیر

مجموعه باستانی پاسارگاد در فاصله ۱۳۰ کیلومتری شمال شرقی شیراز، نخستین پایتخت شاهنشاهی هخامنشیان و محل آرامگاه کوروش کبیر است. این محوطه تاریخی که در سال ۲۰۰۴ به عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید، شامل بناهای بی نظیری همچون آرامگاه کوروش، کاخ دروازه با سنگ نگاره انسان بالدار، کاخ بارعام، تل تخت و نخستین نمونه از باغ ایرانی (پردیس) می باشد. برای بازدید از این مجموعه باید به شهرستان سعادت شهر در استان فارس مراجعه کنید و بهترین زمان برای سفر به این منطقه، فصول بهار و پاییز است.

دشت مرغاب در استان فارس، میزبان یکی از ارزشمندترین گنجینه های تاریخی جهان است. پاسارگاد تنها یک محوطه باستانی نیست؛ بلکه نقطه آغاز شکل گیری بزرگترین امپراتوری تاریخ باستان و زادگاه اولین منشور حقوق بشر است. وقتی در دشت وسیع پاسارگاد قدم می زنید، در واقع در حال راه رفتن بر روی خاک نخستین پایتخت شاهنشاهی هخامنشی هستید. جایی که کوروش کبیر پس از شکست مادها، لیدیایی ها و بابلیان، دستور ساخت آن را داد تا نمادی از قدرت، تساهل و هنر ایرانیان را برای همیشه در تاریخ ثبت کند.

امروزه پاسارگاد به عنوان یکی از مهم ترین مقاصد گردشگری تاریخی ایران شناخته می شود و هر ساله میزبان هزاران پژوهشگر، تاریخ نگار و گردشگر از سراسر جهان است. در این مقاله جامع، قصد داریم به عمق تاریخ سفر کنیم و با تمام زوایای پنهان و آشکار مجموعه پاسارگاد، از معماری شگفت انگیز کاخ ها تا رازهای باغ شاهی و آرامگاه بنیانگذار هخامنشیان آشنا شویم.

تاریخچه پاسارگاد؛ از دشت مرغاب تا پایتخت جهان

پیش از آنکه کوروش کبیر این منطقه را به عنوان پایتخت خود انتخاب کند، دشت مرغاب زیستگاه اقوام مختلف بود و باستان شناسان شواهدی از حضور انسان در این منطقه را به دوران پارینه سنگی نسبت می دهند. اما نقطه عطف تاریخ این دشت، در قرن ششم پیش از میلاد رقم خورد. کوروش بزرگ پس از پیروزی بر ایشتوویگو (آستیاگ)، آخرین پادشاه مادها، و تسخیر پادشاهی لیدیه و بابل، نیازمند یک مرکز سیاسی و اداری بود که نماد قدرت نوین او باشد.

او دشت حاصلخیز و استراتژیک مرغاب را انتخاب کرد و نام آن را پاسارگاد نهاد. این شهر به سرعت به مرکز فرهنگی و سیاسی امپراتوری تبدیل شد و تا زمان به قدرت رسیدن داریوش بزرگ و ساخت تخت جمشید (پارسه)، به عنوان پایتخت اصلی هخامنشیان باقی ماند. حتی پس از انتقال پایتخت به تخت جمشید، پاسارگاد همچنان به عنوان یک مکان مقدس و محل تاجگذاری پادشاهان هخامنشی اهمیت خود را حفظ کرد. مراسم تاجگذاری پادشاهان بعدی در معبدی در پاسارگاد برگزار می شد و پادشاه پیش از پوشیدن لباس سلطنتی، لباس ساده ای را که متعلق به کوروش بود بر تن می کرد تا فروتنی و مشروعیت خود را به رخ بکشد.

اسکندر مقدونی نیز هنگام فتح ایران، به پاسارگاد آمد و با دیدن شکوه آرامگاه کوروش، به شدت تحت تاثیر قرار گرفت و دستور داد تا از این بنا به شدت محافظت شود. احترام اسکندر به کوروش و پاسارگاد باعث شد تا این مجموعه در دوران یونانیان نیز از گزند تخریب کامل در امان بماند.

معماری پاسارگاد؛ شاهکار تلفیق هنر ملل باستان

یکی از دلایل شهرت جهانی پاسارگاد، معماری منحصر به فرد آن است. باستان شناسان بر این باورند که کوروش کبیر در ساخت پاسارگاد از معماران و هنرمندان اقوام مغلوب شده استفاده کرد تا یک سبک معماری جهانی و تلفیقی خلق کند. در معماری پاسارگاد می توان ردپای هنر ایلامی، آشوری، مصری، یونانی و اورارتویی را به وضوح مشاهده کرد.

برای مثال، در ساخت آرامگاه کوروش از سبک زیگورات های میان رودان (بین النهرین) الهام گرفته شده است، در حالی که سقف شیب دار اتاق آرامگاه یادآور معماری یونان و اورارتو است. در کاخ ها از ستون های بلند با سرستون های گاو و شیر استفاده شده که بعدها در تخت جمشید به اوج کمال خود رسید. مصالح به کار رفته در این بناها نیز بسیار متنوع است؛ از سنگ های سفید آهکی معدن سیوند برای بدنه اصلی بناها، تا سنگ های سیاه مرمر برای کف کاخ ها و پایه ستون ها. سقف کاخ ها نیز با استفاده از تیرهای چوبی ضخیم سرو که احتمالا از کوه های زاگرس یا حتی لبنان آورده شده بود، پوشانده می شد.

یکی دیگر از شاهکارهای مهندسی در پاسارگاد، نحوه اتصال سنگ های عظیم به یکدیگر است. در ساخت بناهای پاسارگاد از ملات استفاده نشده و سنگ ها با چنان دقتی تراشیده شده اند که درز میان آن ها به سختی دیده می شود. برای استحکام بیشتر، از بست های آهنی و سربی در حفره های تراشیده شده روی سنگ ها استفاده می کردند که این تکنیک مقاومت بناها را در برابر زلزله های احتمالی به شدت افزایش می داد.

معرفی بخش های مختلف مجموعه باستانی پاسارگاد

مجموعه پاسارگاد در محوطه ای وسیع به مساحت بیش از ۱۶۰ هکتار گسترده شده است و شامل بناهای متعدد و پراکنده ای است که هر کدام کاربری خاصی داشته اند. در ادامه به معرفی مهم ترین این آثار می پردازیم.

آرامگاه کوروش کبیر؛ ساده اما باشکوه

مهم ترین و شناخته شده ترین بنای پاسارگاد، آرامگاه کوروش بزرگ است. این بنا بر روی یک سکوی سنگی شش پله ای قرار دارد و اتاقی کوچک با سقف شیب دار در بالای آن واقع شده است. سادگی این بنا در تضاد کامل با عظمت امپراتوری کوروش است و بسیاری از مورخان این سادگی را بازتابی از شخصیت متواضع و در عین حال باصلابت کوروش می دانند.

آریانوس، تاریخ نگار یونانی، به نقل از آریستوبولوس (همراه اسکندر) توصیف دقیقی از داخل این اتاق ارائه می دهد. او می نویسد که در داخل آرامگاه، یک تخت زرین، میزی با ظروف نوشیدنی، و لباس های فاخر سلطنتی قرار داشته است. متاسفانه در طول تاریخ، این اشیای ارزشمند توسط مهاجمان به غارت رفته و امروزه تنها چهاردیواری سنگی خالی باقی مانده است. در قرون اسلامی، این بنا را به اشتباه آرامگاه مادر سلیمان می نامیدند و احترام ویژه ای برای آن قائل بودند که همین امر موجب حفظ آن از تخریب شد.

کاخ دروازه و سنگ نگاره انسان بالدار

کاخ دروازه یا کاخ ملل، نخستین بنایی بوده که بازدیدکنندگان و سفرای خارجی هنگام ورود به مجموعه پادشاهی با آن روبرو می شده اند. این کاخ دارای یک تالار وسیع با ستون های بلند بوده است. مهم ترین اثر باقی مانده در این کاخ، سنگ نگاره معروف انسان بالدار است.

این نقش برجسته تصویری از یک مرد بالدار با تاجی پیچیده (تاج همنهم مصری)، لباسی بلند و چین دار (به سبک ایلامی) و چهار بال گسترده (به سبک آشوری) است. این ترکیب هنری نمادی از تساهل فرهنگی کوروش و پذیرش هنر ملل مختلف در امپراتوری او است. در کنار این سنگ نگاره، کتیبه ای به سه خط پارسی باستان، ایلامی و بابلی وجود دارد که بر روی آن نوشته شده است: من کوروش، شاه بزرگ، شاه هخامنشی هستم. این کتیبه کلیدی ترین سند برای شناسایی هویت محوطه پاسارگاد توسط باستان شناسان بود.

کاخ بارعام و کاخ اختصاصی

کاخ بارعام یا کاخ پذیرایی، محلی برای برگزاری جشن های رسمی، بار دادن به سفرا و رسیدگی به امور مملکتی بوده است. این کاخ دارای یک تالار مرکزی با هشت ستون بلند و چهار ایوان در چهار جهت اصلی بوده است. پایه ستون های این کاخ از سنگ سیاه و بدنه آن ها از سنگ سفید بوده که تضاد رنگی زیبایی ایجاد می کرده است.

کاخ اختصاصی کوروش که در فاصله کمی از کاخ بارعام قرار دارد، فضایی خصوصی تر برای اقامت و استراحت شاه و خانواده اش بوده است. این کاخ نیز دارای تالار ستون دار و ایوان های وسیع بوده و درگاه های آن با نقش برجسته هایی از شاه و خدمتکاران تزیین شده بود که متاسفانه امروزه تنها پایه های سنگی آن باقی مانده است.

تل تخت و آرامگاه کمبوجیه

تل تخت یا تخت مادر سلیمان، یک ارگ دفاعی و سکونتگاه بزرگ بر روی یک تپه طبیعی در شمال مجموعه است. دیوارهای عظیم این ارگ با سنگ های تراش خورده بسیار بزرگ ساخته شده اند که نحوه جابجایی و چیدمان آن ها هنوز هم مایه شگفتی مهندسان است. بر روی برخی از این سنگ ها علائمی حک شده که به نشانه های سنگ تراشان معروف است و نشان دهنده سازماندهی دقیق نیروی کار در دوران هخامنشی است.

در نزدیکی تل تخت، بنای مکعبی شکل و بدون پنجره ای قرار دارد که به آرامگاه کمبوجیه یا زندان سلیمان معروف است. این بنا شباهت بسیار زیادی به کعبه زرتشت در نقش رستم دارد و باستان شناسان معتقدند که کاربری آن احتمالا مذهبی یا به عنوان خزانه اسناد و کتیبه های سلطنتی بوده است.

باغ شاهی پاسارگاد؛ زادگاه کلمه پردیس

یکی از مهم ترین کشفیات باستان شناسی در پاسارگاد، ردیابی شبکه آبرسانی و طراحی باغ شاهی است. کوروش کبیر دستور داد تا در دل دشت خشک، یک باغ بزرگ و سرسبز با درختان میوه، سرو و گل های معطر ایجاد شود. مهندسان هخامنشی با ایجاد انشعابات از رودخانه پلوار (رود مادی)، آب را از طریق کانال های سنگی و آب نماهای ظریف در سراسر باغ به جریان درآوردند.

این باغ شاهی در واقع اولین نمونه ثبت شده از چهارباغ ایرانی است و کلمه انگلیسی Paradise (بهشت) از واژه پارسی باستان پردیس (باغ محصور) گرفته شده است که ریشه در همین باغ های پاسارگاد دارد. کشف این کانال های آبی ثابت کرد که ایرانیان خالق اولین باغ های هندسی و منظم در تاریخ بشر بوده اند.

آثار دوران اسلامی در محوطه پاسارگاد

علاوه بر آثار هخامنشی، در محوطه پاسارگاد بناهایی از دوران اسلامی نیز وجود دارد که نشان از اهمیت مداوم این منطقه در طول تاریخ دارد.

کاروانسرای مظفری یکی از این بناهاست که در دوره آل مظفر ساخته شده است. جالب اینجاست که سازندگان این کاروانسرا برای ساخت دیوارهای آن، از سنگ های سفید و تراش خورده کاخ های هخامنشی که در اطراف رها شده بود استفاده کرده اند. این اقدام اگرچه به چیدمان اصلی کاخ ها آسیب زد، اما باعث حفظ بسیاری از قطعات سنگی ارزشمند از نابودی کامل شد.

همچنین مسجد اتابکی که در قرن هفتم هجری ساخته شده، یکی از قدیمی ترین مساجد منطقه است که در نزدیکی آرامگاه کوروش قرار دارد و در ساخت آن نیز از ستون های کاخ های باستانی استفاده شده است.

ریشه نام پاسارگاد چیست؟

درباره معنای واژه پاسارگاد روایت های مختلفی در میان زبان شناسان و تاریخ نگاران وجود دارد. مشهورترین نظریه این است که این واژه از دو بخش پاسار و گاد تشکیل شده است. گاد یا گرد در زبان های باستانی به معنای شهر و مکان است (مانند دارابگرد یا بروجرد). پاسار نیز ممکن است اشاره به قبیله پاسارگادیان داشته باشد که یکی از مهم ترین و نجیب زاده ترین قبایل پارسی و قبیله مادری کوروش بزرگ بوده است. بنابراین پاسارگاد به معنای شهر پاسارگادیان یا قرارگاه پارسیان است. روایت دیگر این واژه را به معنای شهر باشکوه یا پناهگاه نیکان می داند.

راهنمای جامع بازدید از مجموعه پاسارگاد

برای آنکه سفری بی نقص به این محوطه تاریخی داشته باشید، باید اطلاعات دقیقی از شرایط بازدید، هزینه ها و مسیر دسترسی داشته باشید. در ادامه تمام جزئیات لازم برای برنامه ریزی سفر شما گردآوری شده است.

مسیر دسترسی به پاسارگاد

مجموعه پاسارگاد در استان فارس، در فاصله حدود ۱۳۰ کیلومتری شمال شرقی شهر شیراز و در مسیر جاده شیراز به اصفهان قرار دارد. اگر از شیراز به سمت اصفهان حرکت کنید، پس از عبور از مرودشت و تخت جمشید، به شهرستان سعادت شهر می رسید. نرسیده به سعادت شهر، تابلوهای راهنمای مجموعه تاریخی پاسارگاد را مشاهده خواهید کرد که شما را به سمت خروجی منتهی به روستای مادر سلیمان هدایت می کند. کل مسیر از شیراز تا پاسارگاد با خودروی شخصی حدود یک ساعت و نیم تا دو ساعت زمان می برد.

برای دیدن این زیبایی و شکوه می توانید ابتدا در سایت اقامتگاه موون اقامت خود را رزرو کنید و با خیال آسوده به گشت و گذار در دشت مرغاب بپردازید. همچنین به گفته سایت اقامت 24، هر ساله تعداد زیادی از گردشگران چه از داخل و چه از خارج ایران برای بازدید کاخ پاسارگاد می آیند و این مجموعه یکی از بهترین جاهای دیدنی شیراز و البته پرافتخارترین بنای باستانی کشورمان است.

نکات طلایی برای بازدیدکنندگان

• کفش مناسب: محوطه پاسارگاد بسیار وسیع است و بخش های زیادی از آن خاکی و ناهموار می باشد. حتما از کفش پیاده روی راحت و ورزشی استفاده کنید.
• آب و تجهیزات: در محوطه مجموعه امکانات رفاهی و فروشگاه های مواد غذایی بسیار محدود است. حتما آب آشامیدنی کافی و میان وعده همراه خود ببرید.
• محافظت در برابر آفتاب: دشت پاسارگاد در معرض تابش مستقیم خورشید است و سایه بان طبیعی بسیار کمی دارد. استفاده از کلاه آفتابگیر، عینک دودی و کرم ضد آفتاب در فصول گرم سال الزامی است.
• راهنمای محلی: برای درک بهتر تاریخچه و معماری بناها، پیشنهاد می شود از راهنمایان مجرب مستقر در مجموعه استفاده کنید یا پیش از سفر، کتاب ها و مستندات مرتبط را مطالعه نمایید.
• احترام به مکان: از دست زدن به سنگ نگاره ها، بالا رفتن از دیواره های تاریخی و یادگاری نوشتن روی بناها به شدت خودداری کنید. این آثار متعلق به تمام بشریت هستند.

سوالات متداول درباره پاسارگاد

سخن پایانی

پاسارگاد تنها مجموعه ای از سنگ و ستون نیست؛ بلکه تجسم عینی اندیشه، هنر و منش کوروش کبیر است. ایستادن در برابر آرامگاه ساده اما استوار او، و قدم زدن در میان ستون های فرو ریخته کاخ بارعام، حسی از غرور و تعلق به تمدنی کهن را در وجود هر ایرانی بیدار می کند. این دشت وسیع به ما یادآوری می کند که عظمت واقعی در سادگی، تساهل و احترام به انسانیت نهفته است. بازدید از پاسارگاد، سفری به عمق تاریخ و بازگشت به ریشه های هویت ماست. اگر به تاریخ و فرهنگ ایران علاقه مند هستید، بازدید از این گنجینه بی بدیل قطعا باید در اولویت فهرست سفرهای شما قرار گیرد.