تیروزینمی نوع 2؛ بررسی جامع علائم، علت ژنتیکی، روش تشخیص و اصول درمان

تیروزینمی نوع 2 چیست

تیروزینمی نوع 2 که در متون پزشکی تخصصی با نام سندرم ریچنر هانهارت یا تیروزینمی چشمی پوستی نیز شناخته می شود، یک خطای مادرزادی در متابولیسم اسیدهای آمینه است. در بدن انسان سالم، اسیدهای آمینه حاصل از تجزیه پروتئین های غذایی طی یک فرایند چند مرحله ای آنزیمی شکسته و دفع می شوند. در این بیماری، جهش ژنتیکی باعث می شود آنزیم تیروزین آمینوترانسفراز که مسئول اولین مرحله تجزیه تیروزین است، به درستی عمل نکند یا اصلا تولید نشود. در نتیجه، سطح تیروزین در خون، ادرار و بافت های مختلف بدن به میزان سمی افزایش می یابد. این تجمع غیرطبیعی باعث آسیب تدریجی به سلول های چشم، پوست و در برخی موارد سیستم عصبی مرکزی می شود. بر خلاف تیروزینمی نوع 1، در این نوع بیماری کبد و کلیه ها معمولاً درگیر نمی شوند و آسیب اصلی محدود به بافت های فوق است.

علائم و نشانه های بالینی

علائم این بیماری معمولاً در اوایل دوران کودکی، اغلب در سال اول یا دوم زندگی، ظاهر می شوند. با این حال، در موارد خفیف تر یا کسانی که دسترسی محدودی به مراقبت های پزشکی داشته اند، ممکن است تشخیص تا بزرگسالی به تاخیر بیفتد. شدت علائم می تواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد و به میزان دقیق تجمع تیروزین و سرعت شروع درمان بستگی دارد.

مشکلات چشمی

درگیری چشمی یکی از بارزترین و زودرس ترین علائم این اختلال است. تجمع کریستال های تیروزین در قرنیه باعث ایجاد ضایعاتی به نام کراتیت سودودندریتیک می شود که ممکن است با عفونت های ویروسی چشم اشتباه گرفته شود. علائم شایع شامل حساسیت شدید به نور (فتوفوبیا)، قرمزی چشم، اشک ریزش بیش از حد، درد چشم و اسپاسم پلک است. در موارد پیشرفته و عدم درمان، این ضایعات می توانند منجر به زخم قرنیه، کدورت قرنیه و در نهایت کاهش دائمی بینایی شوند.

ضایعات پوستی کف دست و پا

هایپرکراتوز پالموپلانتار یا ضخیم شدن دردناک پوست کف دست و پا، علامت مشخصه دیگر این بیماری است. این ضایعات به صورت پلاک های ضخیم، زرد رنگ و ترک خورده ظاهر می شوند که اغلب با تعریق بیش از حد در این نواحی همراه هستند. این ضخیم شدگی پوست می تواند به قدری دردناک باشد که راه رفتن کودک را دشوار کند و استفاده از دست ها برای انجام فعالیت های روزمره را با محدودیت مواجه سازد. این ضایعات پوستی به ندرت خود به خود بهبود می یابند و معمولاً نیاز به مداخله درمانی دارند.

اختلالات عصبی و رشدی

اگر بیماری در نوزادی یا اوایل کودکی تشخیص داده نشود و سطح بالای تیروزین برای مدت طولانی در خون باقی بماند، ممکن است عوارض عصبی بروز کند. این عوارض می تواند شامل تاخیر در رشد حرکتی و گفتاری، ناتوانی ذهنی خفیف تا متوسط، و در موارد نادر تشنج باشد. نکته بسیار حائز اهمیت این است که شروع به موقع رژیم درمانی می تواند به طور موثری از بروز این عوارض عصبی جلوگیری کند و رشد شناختی کودک را در مسیر طبیعی حفظ نماید.

علت ژنتیکی و نحوه توارث

تیروزینمی نوع 2 یک بیماری ژنتیکی با الگوی توارث اتوزومال مغلوب است. این بیماری ناشی از جهش در ژن TAT واقع در کروموزوم 16 است که دستور ساخت آنزیم تیروزین آمینوترانسفراز را صادر می کند. الگوی اتوزومال مغلوب به این معناست که فرد مبتلا باید دو نسخه معیوب از این ژن را به ارث ببرد؛ یک نسخه از پدر و یک نسخه از مادر. والدین فرد مبتلا معمولاً ناقل سالم هستند، به این معنی که تنها یک نسخه از ژن جهش یافته را دارند و خودشان هیچ گونه علامتی از بیماری نشان نمی دهند. اگر هر دو والد ناقل باشند، در هر بارداری 25 درصد احتمال دارد که فرزند مبتلا شود، 50 درصد احتمال دارد که فرزند ناقل سالم باشد و 25 درصد احتمال دارد که فرزند کاملاً سالم و غیر ناقل باشد.

روش های تشخیص و آزمایش های لازم

تشخیص قطعی این بیماری بر پایه ترکیبی از یافته های بالینی و آزمایش های تخصصی بیوشیمیایی و مولکولی انجام می شود. وجود علائم چشمی و پوستی مشخص، اولین سرنخ برای پزشک متخصص است. آزمایش خون برای اندازه گیری سطح اسیدهای آمینه پلاسما، افزایش قابل توجه تیروزین را نشان می دهد. برای افتراق این بیماری از تیروزینمی نوع 1 که بسیار خطرناک تر است، اندازه گیری سوکسینیل استون در خون و ادرار انجام می شود که در تیروزینمی نوع 2 منفی است. آزمایش تجزیه اسیدهای آلی ادرار نیز متابولیت های خاصی مانند 4 هیدروکسی فنیل پیروات و 4 هیدروکسی فنیل لاکتات را نشان می دهد. با این حال، استاندارد طلایی تشخیص، آزمایش ژنتیک مولکولی برای شناسایی جهش های دواللی در ژن TAT است. این آزمایش نه تنها تشخیص را قطعی می کند، بلکه امکان مشاوره ژنتیک دقیق و غربالگری اعضای خانواده را نیز فراهم می سازد.

اصول درمان و مدیریت بیماری

مدیریت تیروزینمی نوع 2 نیازمند یک رویکرد چندتخصصی شامل پزشک متخصص متابولیسم، متخصص تغذیه، چشم پزشک و متخصص پوست است. هدف اصلی درمان، کاهش سطح تیروزین در خون و جلوگیری از آسیب بافتی است.

رژیم غذایی محدود کننده تیروزین و فنیل آلانین

رژیم درمانی سنگ بنای مدیریت این بیماری است. از آنجا که اسید آمینه فنیل آلانین در بدن به تیروزین تبدیل می شود، محدود کردن هر دو اسید آمینه ضروری است. این رژیم باید توسط یک متخصص تغذیه آشنا با بیماری های متابولیک طراحی شود. در نوزادان، استفاده از شیرخشک های تخصصی پزشکی فاقد تیروزین و فنیل آلانین الزامی است. با شروع غذای کمکی، مصرف پروتئین های طبیعی مانند گوشت، مرغ، ماهی، تخم مرغ، لبنیات و برخی حبوبات به شدت محدود می شود. در عوض، کالری مورد نیاز بدن از طریق کربوهیدرات ها و چربی های مجاز تامین می گردد تا رشد کودک مختل نشود. مصرف مکمل های ویتامین و مواد معدنی نیز تحت نظر پزشک تجویز می شود تا از سوءتغذیه جلوگیری گردد. پایش منظم سطح اسیدهای آمینه در خون برای اطمینان از اثربخشی رژیم و جلوگیری از عوارض ناشی از محدودیت بیش از حد، بخش جدایی ناپذیر این فرایند است.

مراقبت های حمایتی و پیگیری پزشکی

علاوه بر رژیم غذایی، مراقبت های حمایتی برای بهبود کیفیت زندگی ضروری هستند. برای مشکلات چشمی، استفاده از قطره های اشک مصنوعی و پمادهای چشمی مرطوب کننده توصیه می شود. در موارد زخم قرنیه، مراجعه فوری به چشم پزشک برای جلوگیری از آسیب دائمی بینایی الزامی است. برای ضایعات پوستی دردناک، استفاده از کرم های مرطوب کننده قوی، کراتولیتیک ها و در برخی موارد داروهای رتینوئید خوراکی تحت نظر متخصص پوست می تواند به کاهش ضخامت و درد پوست کمک کند. پیگیری منظم رشد قدی و وزنی و ارزیابی های رشدی و عصبی در هر ویزیت پزشکی باید انجام شود.

عوارض ناشی از عدم درمان و پیش آگهی

در صورت عدم تشخیص و شروع درمان، تیروزینمی نوع 2 می تواند منجر به عوارض جدی و غیرقابل بازگشت شود. زخم های قرنیه درمان نشده ممکن است باعث کاهش دائمی بینایی شوند. ضایعات پوستی می توانند به طور پیشرونده دردناک تر شده و عملکرد فیزیکی فرد را محدود کنند. مهم تر از همه، سطح بالای و پایدار تیروزین در خون در سال های اول زندگی می تواند منجر به ناتوانی ذهنی و تاخیرهای رشدی شود. با این حال، پیش آگهی این بیماری در صورت تشخیص زودهنگام و رعایت دقیق رژیم غذایی بسیار مطلوب است. افرادی که درمان را از نوزادی آغاز می کنند، معمولاً رشد طبیعی داشته و از عوارض چشمی، پوستی و عصبی در امان می مانند.

پرسش های متداول