افزایش بهای خواسته توسط خواهان

در دعواهای حقوقی، گاهی اوقات مبلغی که خواهان از دادگاه طلب می کند، یا به قول ما حقوقی ها بهای خواسته، ممکن است در طول پرونده نیاز به تغییر پیدا کند. بله، خواهان می تواند بهای خواسته اش را افزایش دهد، اما این کار شرایط و چارچوب خاصی دارد که باید حسابی حواس مان به آن ها باشد و فقط تا پایان اولین جلسه دادرسی امکان پذیر است.

وقتی قدم به دنیای پیچیده دادگاه ها می گذاریم، یکی از اولین چیزهایی که خواهان یا همون مدعی باید مشخص کند، دقیقاً چیست و چقدر می خواهد. این چیزی که می خواهد را در اصطلاح حقوقی بهش می گویند خواسته و چقدرش می شود بهای خواسته. حالا فکر کنید دعوایی را شروع کرده اید و بعد از مدتی متوجه می شوید که ای دل غافل، مبلغی که در ابتدا درخواست کرده اید، کمتر از آن چیزی است که واقعاً حق تان است یا ضرری که دیده اید! آیا راهی هست که بتوانید این عدد را بالا ببرید؟ خوشبختانه بله! قانون این حق را به شما داده تا در شرایط خاصی بهای خواسته تان را افزایش دهید. اما این کار، مثل هر تغییر دیگری در دادگاه، قاعده و قانون خودش را دارد که اگر رعایت نکنید، ممکن است به جای نفع، ضرر ببینید. در این مقاله می خواهیم با هم قدم به قدم این مسیر را طی کنیم و ببینیم چطور می شود بهای خواسته را زیاد کرد، چه محدودیت هایی دارد و چه آثاری روی پرونده می گذارد. پس اگر خواهان هستید، وکیل هستید یا فقط دوست دارید اطلاعات حقوقی تان را بالا ببرید، با ما همراه باشید تا از سیر تا پیاز افزایش بهای خواسته باخبر شوید.

۱. وقتی پای خواسته و ارزشش در دادگاه وسط میاد: چرا مهمه؟

حتماً برایتان سؤال پیش آمده که اصلاً چرا این خواسته و بهای خواسته انقدر مهم هستند؟ خب، باید بگویم که این ها مثل نقشه راه برای دادگاه عمل می کنند. دادگاه با توجه به خواسته شما، می داند که باید درباره چه چیزی تصمیم بگیرد و با توجه به بهای خواسته، مسیر پرونده را مشخص می کند.

۱.۱. خواسته چیه اصلا؟ تعیین کننده راه و رسم دادگاه

تصور کنید می خواهید خانه ای بخرید. اولین چیزی که مشخص می کنید، این است که چه خانه ای با چه ویژگی هایی می خواهید، مثلاً چند خوابه باشد، متراژش چقدر باشد و… . در دادگاه هم خواسته شما دقیقاً همین است؛ یعنی آن چیزی که از دادگاه می خواهید تا برایتان انجام دهد. مثلاً می خواهید پولی را که به کسی قرض داده اید، پس بگیرید (مطالبه وجه)، یا می خواهید کسی را که ملک شما را تصرف کرده، از آنجا بیرون کنید (خلع ید). این خواسته شماست که محدوده رسیدگی و رأی دادگاه را مشخص می کند. دادگاه نمی تواند بیشتر از چیزی که شما خواسته اید، حکم صادر کند.

۱.۲. اهمیت تقویم خواسته: پای پول و صلاحیت در میونه!

حالا که فهمیدیم خواسته چیست، بریم سراغ بهای خواسته. این قسمت برای دعواهای مالی اهمیت پیدا می کند. وقتی خواسته شما پول یا چیزی است که ارزش پولی دارد، باید یک مبلغ برای آن تعیین کنید. این مبلغ، یعنی بهای خواسته که در دادخواست می نویسید، سرنوشت ساز است و روی چندتا چیز مهم تأثیر می گذارد:

• صلاحیت دادگاه: بعضی دادگاه ها فقط تا یک سقف مشخص می توانند به پرونده ها رسیدگی کنند. مثلاً شورای حل اختلاف برای دعاوی مالی تا سقف مشخصی صلاحیت دارد. اگر بهای خواسته شما بیشتر از آن باشد، پرونده به دادگاه عمومی می رود. پس مبلغی که اعلام می کنید، تعیین می کند پرونده تان به کدام دادگاه برود.
• هزینه دادرسی: می دانید که برای ثبت هر پرونده ای در دادگاه، باید هزینه ای پرداخت کنید. این هزینه دادرسی معمولاً درصدی از بهای خواسته شماست. هرچه بهای خواسته بیشتر باشد، هزینه دادرسی هم بیشتر می شود.
• قابلیت تجدیدنظرخواهی و فرجام خواهی: اینکه بعد از صدور رأی می توانید از آن اعتراض کنید و پرونده به دادگاه تجدیدنظر یا حتی دیوان عالی کشور برود، خودش هم به بهای خواسته بستگی دارد. اگر بهای خواسته از یک حدی پایین تر باشد، گاهی اوقات حق تجدیدنظرخواهی یا فرجام خواهی را از دست می دهید.

پس می بینید که چقدر مهمه خواسته را درست تقویم کنید. یعنی باید مبلغی را در دادخواست بنویسید که هم واقعی باشد و هم با هدفتان از دعوا همخوانی داشته باشد.

۱.۳. خوانده هم حق اعتراض داره! (ماده ۶۱ قانون آیین دادرسی مدنی)

حالا که شما به عنوان خواهان یک مبلغی را به عنوان بهای خواسته تعیین کردید، آیا خوانده (یعنی طرف مقابل شما) باید این مبلغ را دربست قبول کند؟ نه، اینطور نیست! قانون به خوانده هم این حق را داده که اگر فکر می کند بهای خواسته شما واقعی نیست یا زیادی کم یا زیاد اعلام شده، به آن اعتراض کند. این حق بر اساس ماده ۶۱ قانون آیین دادرسی مدنی به خوانده داده شده است.

مهلت اعتراض خوانده: خوانده فقط تا پایان اولین جلسه دادرسی فرصت دارد به بهای خواسته شما اعتراض کند. این مهلت مثل بسیاری از مهلت های قانونی دیگر، خیلی مهم و جدی است و اگر از دست برود، دیگر نمی تواند به آن اعتراض کند و همان بهای تعیین شده توسط خواهان ملاک قرار می گیرد.

نقش کارشناس: اگر خوانده در مهلت قانونی اعتراض کرد و این اعتراض واقعاً در مراحل بعدی رسیدگی تأثیر داشت (یعنی مثلاً می توانست صلاحیت دادگاه یا حق تجدیدنظرخواهی را تغییر دهد)، دادگاه خودش به موضوع ورود می کند. در این شرایط، دادگاه معمولاً برای تعیین بهای واقعی خواسته، از یک کارشناس متخصص کمک می گیرد. کارشناس پرونده را بررسی می کند و نظر کارشناسی خودش را درباره ارزش واقعی خواسته به دادگاه ارائه می دهد و دادگاه هم با توجه به نظر کارشناس، بهای واقعی خواسته را تعیین می کند.

۲. افزایش بها یا افزایش حجم؟ این دوتا با هم فرق دارن!

یکی از نکاتی که در موضوع افزایش خواسته خیلی ها را گیج می کند، تمایز بین افزایش بهای خواسته و افزایش حجم خواسته است. اجازه دهید با یک مثال ساده این تفاوت را روشن کنم تا دیگر برایتان مبهم نباشد.

۲.۱. افزایش بهای خواسته: وقتی پولِ همون چیزی که خواستی بیشتر میشه

تصور کنید شما پولی را به کسی قرض داده اید و در دادخواست اولیه، مبلغ ۱۰ میلیون تومان را به عنوان خواسته اصلی برای بازپس گیری این پول مطرح کرده اید. اما در طول دادرسی متوجه می شوید که مثلاً به خاطر تورم یا دلایل دیگر، ارزش واقعی آن مبلغ حالا ۲۰ میلیون تومان است. اینجا شما می خواهید بهای خواسته اصلی تان را افزایش دهید؛ یعنی از ۱۰ میلیون به ۲۰ میلیون تومان. موضوع اصلی (همان قرض) ثابت است، فقط ارزش پولی آن بیشتر شده است. به این می گوییم افزایش بهای خواسته.

۲.۲. افزایش حجم خواسته: وقتی مقدارِ اون چیزی که خواستی زیاد میشه

حالا فرض کنید دعوای شما بر سر تحویل ۱۰ تن گندم است که به کسی فروخته اید. اما بعداً متوجه می شوید که طبق قرارداد یا توافقی دیگر، باید ۲۰ تن گندم تحویل بگیرید، نه ۱۰ تن. اینجا ماهیت خواسته (گندم) ثابت است، اما حجم یا مقدار آن افزایش پیدا کرده است؛ یعنی از ۱۰ تن به ۲۰ تن. به این می گوییم افزایش حجم خواسته.

۲.۳. فرقشون چیه؟ (ماده ۹۸ همه رو پوشش میده!)

پس دیدیم که افزایش بها یعنی زیاد شدن ارزش پولی یک خواسته که قبلاً مشخص شده، در حالی که افزایش حجم یعنی زیاد شدن مقدار یا کمیت خواسته اصلی. نکته مهم اینجاست که از نظر حقوقی و کاربرد در دادگاه، هر دوی این موارد (هم افزایش بها و هم افزایش حجم) در چارچوب و قواعد ماده ۹۸ قانون آیین دادرسی مدنی قابل انجام هستند. یعنی فرقی نمی کند بخواهید ارزش پولی را بالا ببرید یا مقدار کالا را، در هر دو صورت باید شرایط ماده ۹۸ را رعایت کنید. پس زیاد نگران تفاوت دقیق اصطلاحی شان نباشید، مهم این است که بدانید هر دو تحت یک قانون و با یک رویه قابل انجام اند.

افزایش بهای خواسته یعنی بالا بردن مبلغ مالی یک خواسته قبلی (مثلا از ۱۰ میلیون به ۲۰ میلیون)، در حالی که افزایش حجم خواسته به معنی زیاد کردن مقدار یا کمیت همان خواسته است (مثلا از ۱۰ تن گندم به ۲۰ تن). هر دو این تغییرات تحت ماده ۹۸ قانون آیین دادرسی مدنی قابل انجام هستند و شرایط یکسانی دارند.

۳. قلب ماجرا: ماده ۹۸ قانون آیین دادرسی مدنی چی میگه؟

حالا که با مفاهیم اولیه آشنا شدیم، وقتش رسیده که بریم سراغ ماده قانونی اصلی که تکلیف افزایش خواسته را روشن می کند: ماده ۹۸ قانون آیین دادرسی مدنی. این ماده، حکم کلی را برای هرگونه تغییر در خواسته (چه کاهش، چه افزایش و چه تغییر ماهیت) تعیین کرده است.

۳.۱. نگاهی به متن ماده ۹۸ قانون آیین دادرسی مدنی

اجازه دهید ابتدا متن کامل این ماده را با هم بخوانیم:

ماده ۹۸ قانون آیین دادرسی مدنی:
خواهان می تواند خواسته خود را که در دادخواست تصریح کرده، در تمام مراحل دادرسی کم کند؛
ولی افزودن آن یا تغییر نحوه دعوا یا خواسته یا درخواست در صورتی ممکن است که با دعوای طرح شده مرتبط بوده و منشأ واحدی داشته باشد و تا پایان اولین جلسه آن را به دادگاه اعلام کرده باشد.

۳.۲. ماده ۹۸ رو باز کنیم: چی به چیه؟

حالا بیایید تک تک اجزای این ماده را بررسی کنیم تا کاملاً برایتان شفاف شود:

1. کاهش خواسته (همیشه آزاد): قسمت اول ماده می گوید خواهان می تواند خواسته خودش را در تمام مراحل دادرسی کم کند. این یعنی هر زمان در طول پرونده (چه در مرحله بدوی، چه تجدیدنظر یا حتی فرجام خواهی)، اگر خواستید از مبلغ یا مقدار خواسته تان کم کنید، آزاد هستید و محدودیتی از نظر زمان ندارید. این یک حق مسلم برای خواهان است.
2. افزودن، تغییر یا درخواست جدید (با شرایط): قسمت دوم ماده است که موضوع اصلی بحث ماست. اینجا صحبت از افزودن خواسته (که شامل افزایش بها یا حجم می شود)، تغییر نحوه دعوا، تغییر خواسته یا درخواست جدید است. قانونگذار برای این تغییرات، سه شرط اساسی قرار داده است که حتماً باید همزمان وجود داشته باشند:
   • ارتباط کامل: تغییر یا خواسته جدید باید با دعوای اصلی که قبلاً مطرح شده، ارتباط کامل داشته باشد. این یعنی چه؟ یعنی اگر این تغییر را وارد پرونده می کنیم، نباید یک مسیر کاملاً جدید را پیش بگیریم که هیچ ربطی به دعوای اولیه ندارد.
   • وحدت منشأ: یعنی هر دو خواسته (هم خواسته اولیه و هم خواسته جدید یا تغییر یافته) باید از یک اتفاق یا یک عمل حقوقی مشترک ناشی شده باشند. مثلاً هر دو از یک قرارداد واحد یا یک واقعه مشخص (مثل تصرف غیرقانونی) سرچشمه گرفته باشند.
   • مهلت قانونی: این شرط، شاید مهم ترین و سخت گیرانه ترین شرط باشد. شما فقط تا پایان اولین جلسه دادرسی فرصت دارید این تغییرات را به دادگاه اعلام کنید. بعد از این مهلت، دیگر نمی توانید خواسته خود را افزایش دهید یا تغییر دهید.

پس می بینید که ماده ۹۸ به خواهان این قدرت را می دهد که خواسته اش را تغییر دهد، اما این قدرت کاملاً کنترل شده و مقید به شرایط خاصی است تا هم حقوق خوانده حفظ شود و هم نظم دادرسی به هم نریزد.

۴. شرایط مهم برای اینکه بتونیم بهای خواسته رو زیاد کنیم

همانطور که از ماده ۹۸ قانون آیین دادرسی مدنی فهمیدیم، افزایش بهای خواسته کار راحتی نیست و باید شرایط خاصی داشته باشد. بیایید این شرایط را با جزئیات بیشتری بررسی کنیم تا هیچ ابهامی باقی نماند.

۴.۱. مهلت طلایی: فقط تا پایان اولین جلسه دادرسی!

این شرط، مهم ترین و سخت ترین شرط برای افزایش بهای خواسته است. قانون صراحتاً می گوید که خواهان فقط تا پایان اولین جلسه دادرسی می تواند این کار را انجام دهد. این یعنی چه؟

• فقط مرحله بدوی: این مهلت فقط در مرحله بدوی (دادگاه اولیه) اعمال می شود. یعنی اگر پرونده به دادگاه تجدیدنظر رفته باشد، دیگر نمی توانید بهای خواسته تان را افزایش دهید.
• تفسیر اولین جلسه دادرسی: ممکن است بپرسید اولین جلسه دادرسی دقیقاً کی است؟ اولین جلسه ای که دادگاه تشکیل می شود و طرفین برای رسیدگی حاضر می شوند. حتی اگر خوانده (طرف مقابل) در این جلسه حاضر نشود یا آمادگی دفاع نداشته باشد، این باز هم اولین جلسه دادرسی محسوب می شود. پس مراقب باشید!
• پیامد از دست دادن مهلت: اگر این مهلت را از دست بدهید و مثلاً در جلسه دوم یا سوم دادرسی بخواهید بهای خواسته را افزایش دهید، دادگاه درخواست شما را رد می کند و به آن ترتیب اثر نمی دهد. در این حالت، باید برای خواسته جدیدتان یک دادخواست جداگانه تنظیم کنید که این خودش دردسرهای جدیدی مثل پرداخت دوباره هزینه دادرسی و شروع یک پرونده دیگر را به همراه دارد.

۴.۲. ارتباط کامل با دعوای اصلی: ربطش چی باید باشه؟

شرط دوم این است که خواسته افزایش یافته یا تغییر یافته باید ارتباط کامل با دعوای اولیه داشته باشد. این یعنی چی؟

• مفهوم ارتباط کامل: منظور این است که نتیجه یکی از دعاوی (خواسته اولیه یا خواسته افزایش یافته) باید بر دیگری تأثیر مستقیم داشته باشد. یعنی منطقی باشد که این دو خواسته در کنار هم و در یک پرونده بررسی شوند. مثلاً، اگر شما دعوای خلع ید (بیرون کردن متصرف از ملک) را مطرح کرده اید، می توانید همزمان مطالبه اجرت المثل ایام تصرف (پولی که متصرف در زمان تصرف باید بابت استفاده از ملک شما بدهد) را هم به آن اضافه کنید. چرا؟ چون این دو خواسته با هم ارتباط کامل دارند؛ اگر ثابت شود کسی ملک شما را به ناحق تصرف کرده، پس طبیعی است که باید اجرت المثل آن دوران را هم بپردازد.
• مثال عینی: اما نمی توانید در یک پرونده که درباره مطالبه وجه چک است، ناگهان درخواست طلاق را مطرح کنید! چون این دو هیچ ارتباطی با هم ندارند.

۴.۳. وحدت منشأ: از یک ریشه باشن!

شرط سوم، وحدت منشأ است. این یعنی خواسته اولیه و خواسته افزایش یافته باید از یک منبع یا ریشه واحدی نشأت گرفته باشند.

• توضیح مفهوم وحدت منشأ: منظور از منشأ، همان واقعه حقوقی یا عمل حقوقی است که باعث ایجاد حق شما شده است. مثلاً اگر خواسته اولیه شما مطالبه وجه بر اساس یک قرارداد فروش باشد، افزایش خواسته هم باید مربوط به همان قرارداد فروش باشد.
• مثال عملی: فرض کنید شما از کسی ۱۰ میلیون تومان بر اساس یک قرارداد قرض مطالبه کرده اید. حالا می خواهید علاوه بر آن، خسارت دیرکرد پرداخت این ۱۰ میلیون را هم بخواهید. این دو خواسته وحدت منشأ دارند، چون هر دو از همان قرارداد قرض اولیه نشأت گرفته اند. اما اگر شما علاوه بر این ۱۰ میلیون، بخواهید مبلغ ۵ میلیون تومان دیگر را که از همان شخص بر اساس یک چک جداگانه طلب دارید، به پرونده اضافه کنید، این وحدت منشأ ندارد. چون یکی مربوط به قرارداد قرض است و دیگری مربوط به یک سند تجاری (چک) مستقل.

۴.۴. چطور به دادگاه بگیم؟ کتبی یا شفاهی؟

حالا که تصمیم گرفته اید بهای خواسته تان را افزایش دهید و شرایطش را هم دارید، چطور باید این را به دادگاه اعلام کنید؟

• کتبی (لایحه): بهترین و رسمی ترین راه این است که یک لایحه به دادگاه تقدیم کنید و در آن به صراحت درخواست افزایش بهای خواسته را مطرح کنید. در این لایحه، مبلغ جدید خواسته و دلایل افزایش آن را بنویسید.
• شفاهی (در صورتجلسه): اگر فرصت تنظیم لایحه نداشتید یا در جلسه دادرسی این تصمیم را گرفتید، می توانید به صورت شفاهی در همان جلسه، درخواست افزایش بهای خواسته را اعلام کنید. منشی دادگاه موظف است این درخواست شما را در صورتجلسه دادرسی قید کند. البته همیشه توصیه می شود برای داشتن مدرک مستند، این کار را به صورت کتبی انجام دهید.

۵. چی میشه اگه بهای خواسته رو زیاد کنیم؟ آثار حقوقی این کار

افزایش بهای خواسته فقط یک عدد و رقم نیست که تغییر کند. این کار می تواند پیامدهای حقوقی مهمی داشته باشد که روی کل روند پرونده شما تأثیر می گذارد. بیایید ببینیم چه آثار و پیامدهایی در انتظار پرونده تان خواهد بود.

۵.۱. صلاحیت دادگاه تغییر میکنه؟

یکی از اولین چیزهایی که با افزایش بهای خواسته ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرد، صلاحیت دادگاهی است که به پرونده شما رسیدگی می کند. همانطور که قبلاً گفتیم، دادگاه ها بر اساس ارزش مالی خواسته، صلاحیت های متفاوتی دارند.

• تغییر صلاحیت: فرض کنید در ابتدا بهای خواسته شما به اندازه ای بوده که پرونده در شورای حل اختلاف مطرح شده است (که معمولاً به پرونده های با ارزش مالی کمتر رسیدگی می کند). حالا شما بهای خواسته را آنقدر افزایش می دهید که از نصاب صلاحیت شورای حل اختلاف خارج می شود. در این صورت، شورای حل اختلاف دیگر صلاحیت رسیدگی به پرونده شما را ندارد و باید پرونده را به دادگاه عمومی حقوقی صالح بفرستد.
• نحوه اقدام دادگاه: دادگاه فعلی (مثلاً شورای حل اختلاف) پس از بررسی و احراز عدم صلاحیت خود، قرار عدم صلاحیت صادر می کند و پرونده را به دادگاه صالح (مثلاً دادگاه عمومی حقوقی) ارسال می کند. این یعنی پرونده شما یک مسیر جدید را طی خواهد کرد و ممکن است زمان بر باشد.

۵.۲. هزینه دادرسی هم بیشتر میشه!

یادتان هست که گفتیم هزینه دادرسی بر اساس بهای خواسته محاسبه می شود؟ پس طبیعی است که با افزایش بهای خواسته، شما هم باید مابه التفاوت هزینه دادرسی را پرداخت کنید.

• نحوه محاسبه: شما باید مبلغی را که قبلاً برای خواسته اولیه پرداخت کرده اید، از هزینه دادرسی خواسته جدید کم کنید و مابقی را پرداخت نمایید.
• آثار عدم پرداخت: اگر مابه التفاوت هزینه دادرسی را پرداخت نکنید، دادگاه به شما اخطار رفع نقص می دهد. یعنی می گوید فلانی، این قسمت از دادخواستت ایراد داره، بیا درستش کن!. اگر شما بعد از اخطار رفع نقص هم این هزینه را پرداخت نکنید، دادگاه قرار رد دادخواست شما را صادر می کند. این یعنی پرونده شما مختومه می شود و عملاً به جایی نمی رسد! پس پرداخت به موقع هزینه دادرسی خیلی مهم است.

۵.۳. حقوق خوانده و اصل تناظر: اونا هم باید خبردار شن!

یکی از اصول مهم در دادرسی، اصل تناظر است. این اصل یعنی هر دو طرف دعوا باید از تمام ادعاها و دلایل طرف مقابل مطلع باشند و فرصت دفاع داشته باشند. وقتی شما بهای خواسته را افزایش می دهید، عملاً یک تغییر مهم در دعوای خود ایجاد کرده اید که می تواند روی دفاعیات خوانده تأثیر بگذارد.

• لزوم ابلاغ به خوانده: اگر در جلسه اول دادرسی (که خوانده حضور نداشته یا آمادگی دفاع نداشته) بهای خواسته را افزایش دهید، دادگاه موظف است جلسه دادرسی را تجدید کند و این افزایش خواسته را به خوانده ابلاغ نماید. یعنی در اخطاریه جدید، باید به خوانده اطلاع داده شود که خواهان بهای خواسته اش را افزایش داده است.
• چرا؟ تا خوانده فرصت داشته باشد از این تغییر مطلع شود، دفاعیات جدید خود را آماده کند و در جلسه بعدی حاضر شود. این کار برای حفظ حقوق خوانده و اجرای عدالت بسیار حیاتی است.
• نظریه مشورتی: اداره کل حقوقی قوه قضاییه هم در نظریه شماره 7/95/1497 مورخه 1395/06/28 تأکید کرده که در صورت افزایش خواسته … از سوی خواهان در جلسه اول، رعایت اصل تناظر اقتضاء دارد که در صورت عدم حضور خوانده در جلسه رسیدگی، مجدداً جلسه دیگری تعیین و افزایش خواسته به خوانده ابلاغ و سپس اقدام به رسیدگی شود.

۵.۴. تجدیدنظرخواهی و فرجام خواهی: قاعده بازی عوض میشه!

همانطور که در بخش اول گفتیم، بهای خواسته روی حق تجدیدنظرخواهی و فرجام خواهی هم تأثیر دارد. با افزایش بهای خواسته، این نصاب ها هم ممکن است تغییر کنند.

• تغییر نصاب های مالی: اگر بهای خواسته شما با افزایش، از نصاب های قانونی برای تجدیدنظرخواهی یا فرجام خواهی عبور کند، حق اعتراض به رأی در مراحل بالاتر برای شما یا حتی برای خوانده ایجاد می شود یا از بین می رود. مثلاً اگر قبل از افزایش، بهای خواسته به قدری کم بود که رأی قطعی محسوب می شد و قابلیت تجدیدنظر نداشت، با افزایش آن، ممکن است حالا قابلیت تجدیدنظر پیدا کند.

۵.۵. اگه دادگاه بدوی بهش رسیدگی نکرد چی؟

گاهی اوقات پیش می آید که خواهان بهای خواسته اش را در مرحله بدوی افزایش می دهد، اما دادگاه بدوی فراموش می کند یا به هر دلیلی در مورد این خواسته افزایش یافته، رأی صادر نمی کند. حالا پرونده به دادگاه تجدیدنظر می رود. تکلیف چیست؟

در چنین حالتی، دادگاه تجدیدنظر نمی تواند به آن قسمت از خواسته که در دادگاه بدوی مورد رسیدگی و اظهارنظر قرار نگرفته، رسیدگی کند. دادگاه تجدیدنظر فقط نسبت به آنچه در دادگاه بدوی رأی صادر شده، می تواند اظهارنظر کند. در اینجا دو حالت پیش می آید:

1. اعاده پرونده: دادگاه تجدیدنظر می تواند پرونده را به دادگاه بدوی برگرداند تا دادگاه بدوی درباره خواسته افزایش یافته هم رأی صادر کند و یک رأی تکمیلی دهد.
2. توقف رسیدگی تجدیدنظر: یا ممکن است رسیدگی به تجدیدنظرخواهی را متوقف کند تا تکلیف خواسته افزایش یافته در دادگاه بدوی مشخص شود.

این موضوع در نظریه شماره 7/1400/1765 اداره کل حقوقی قوه قضاییه (شماره پرونده 1400-127-1765 ح مورخه 1401/05/23) هم مورد بحث قرار گرفته است. جالب است که در این نظریه، در پاسخ به سؤالی در همین زمینه، اداره کل حقوقی عنوان می کند که طرح خواسته جدید از سوی خواهان با عنایت به ماده 17 قانون آیین دادرسی دادگاه های عمومی و انقلاب در امور مدنی مصوب 1379، دعوای اضافی تلقی می شود و از شمول ماده 98 قانون یاد شده خارج است. این یعنی در آن مورد خاص، افزایش خواسته را معادل دعوای اضافی (که قوانین متفاوتی دارد) دانسته اند. پس باید خیلی دقیق بود.

۶. قاطی نکنید! فرق افزایش بها با بقیه تغییرات

در مباحث حقوقی، اصطلاحات زیادی وجود دارند که ممکن است شبیه به هم به نظر بیایند، اما تفاوت های مهمی با هم دارند. افزایش بهای خواسته هم یکی از این مفاهیم است که نباید آن را با دعوای اضافی، تغییر خواسته یا کاهش خواسته اشتباه گرفت. بیایید با هم این تفاوت ها را مرور کنیم تا کاملاً برایتان روشن شود.

۶.۱. تفاوتش با دعوای اضافی (ماده ۱۷ ق.آ.د.م): یه چیز کاملاً جداس!

دعوای اضافی با افزایش خواسته فرق اساسی دارد:

• تعریف:
  • افزایش خواسته: یعنی همان خواسته اولیه شما، فقط از نظر مبلغ (بها) یا مقدار (حجم) بیشتر می شود. مثلاً مطالبه ۱۰ میلیون تومان به ۲۰ میلیون تومان افزایش می یابد. موضوع اصلی ثابت است.
  • دعوای اضافی: یعنی شما یک خواسته جدید، مستقل و کاملاً متفاوت را به پرونده اصلی اضافه می کنید. مثلاً در کنار دعوای الزام به تنظیم سند رسمی، حالا درخواست تحویل ملک را هم اضافه می کنید.
• نحوه طرح:
  • افزایش خواسته: هم به صورت کتبی (لایحه) و هم شفاهی (در صورتجلسه) امکان پذیر است.
  • دعوای اضافی: فقط با تقدیم یک دادخواست جدید (مثل یک دعوای کاملاً مستقل) قابل طرح است.
• زمان بندی:
  • افزایش خواسته: فقط تا پایان اولین جلسه دادرسی (در مرحله بدوی) ممکن است.
  • دعوای اضافی: تا پایان رسیدگی در مرحله بدوی امکان پذیر است و محدودیت اولین جلسه را ندارد (البته باید با دعوای اصلی ارتباط کامل یا وحدت منشأ داشته باشد).
• ماهیت دعوا:
  • افزایش خواسته: در دعاوی مالی قابل تصور است.
  • دعوای اضافی: هم در دعاوی مالی و هم غیرمالی می تواند مطرح شود.

پس می بینید که این دو مفهوم، اگرچه هر دو باعث اضافه شدن چیزی به پرونده می شوند، اما کاملاً از نظر ماهیت، نحوه و زمان طرح با هم فرق دارند.

۶.۲. تفاوتش با تغییر خواسته: عوض کردنِ کاملِ هدف

تغییر خواسته یعنی خواهان، خواسته اولیه خودش را به طور کامل حذف می کند و یک خواسته جدید را جایگزین آن می کند. این با افزایش خواسته متفاوت است:

• افزایش خواسته: خواسته اولیه سرجایش هست، فقط مبلغ یا مقدارش زیاد می شود.
• تغییر خواسته: خواسته اولیه از بین می رود و یک خواسته دیگر جایش را می گیرد. مثلاً شما ابتدا دعوای الزام به احداث بنا را مطرح کرده اید، اما بعداً به دلیل عدم انجام تعهد از سوی طرف مقابل، خواسته خود را به مطالبه خسارت ناشی از عدم انجام تعهد تغییر می دهید. اینجا خواسته اولیه دیگر وجود ندارد.

این تغییر خواسته هم مثل افزایش خواسته، محدودیت زمانی تا پایان اولین جلسه دادرسی و شرایط ارتباط کامل و وحدت منشأ را دارد.

۶.۳. تفاوتش با کاهش خواسته: همیشه میشه کم کرد، اما زیاد کردن نه!

این تفاوت شاید ساده ترین تفاوت باشد و همانطور که در ماده ۹۸ دیدیم، قانونگذار خودش به صراحت این را بیان کرده است:

• کاهش خواسته: خواهان می تواند خواسته خود را در تمام مراحل دادرسی کم کند. یعنی در هر زمان که خواستید، می توانید از مبلغ یا مقدار خواسته تان بکاهید. محدودیتی از نظر زمان وجود ندارد.
• افزایش خواسته: همانطور که بارها تأکید کردیم، فقط تا پایان اولین جلسه دادرسی امکان پذیر است.

این تفاوت اساسی در زمان بندی، کاهش و افزایش خواسته را از هم کاملاً جدا می کند.

۷. چندتا نکته طلایی برای خواهان و وکیلش

حالا که با تمام جزئیات مربوط به افزایش بهای خواسته آشنا شدید، بد نیست چندتا نکته کاربردی و طلایی را هم با هم مرور کنیم که می تواند در مسیر پرونده به شما کمک بزرگی کند.

• دقت در تقویم خواسته اولیه: شاید مهم ترین توصیه این باشد که از همان اول، در تنظیم دادخواست و تعیین بهای خواسته، نهایت دقت را به خرج دهید. درست است که قانون حق افزایش خواسته را داده، اما هرگونه تغییر در طول پرونده می تواند باعث اتلاف وقت، افزایش هزینه و پیچیدگی های جدید شود. پس سعی کنید از ابتدا بهترین برآورد را از خواسته و بهایش داشته باشید.
• مشاوره حقوقی تخصصی، قبل از هر اقدام: هیچ وقت بدون مشورت با یک وکیل متخصص و باتجربه، اقدام به افزایش خواسته نکنید. وکیل می تواند با بررسی دقیق پرونده، شرایط قانونی را بسنجد، پیامدهای احتمالی را پیش بینی کند و بهترین راهکار را به شما پیشنهاد دهد. ممکن است در برخی موارد، افزایش خواسته به صلاح شما نباشد و بهتر باشد دعوای جداگانه ای مطرح کنید.
• مستندسازی دقیق افزایش خواسته: حتماً حواس تان باشد که افزایش خواسته را به صورت کتبی (در قالب لایحه) و با جزئیات کامل به دادگاه اعلام کنید. اگر هم به صورت شفاهی اعلام کردید، حتماً مطمئن شوید که در صورتجلسه دادگاه به درستی و به طور کامل قید شده باشد. این مستندسازی برای مراحل بعدی پرونده و جلوگیری از هرگونه ابهام، حیاتی است.
• پیش بینی پیامدهای مالی و زمانی: یادتان باشد که افزایش بهای خواسته، معمولاً با افزایش هزینه دادرسی همراه است و ممکن است باعث شود پرونده برای مدتی از دادگاهی به دادگاه دیگر منتقل شود یا به دلیل لزوم ابلاغ مجدد به خوانده، زمان بیشتری برای رسیدگی نیاز داشته باشد. پس برای این تغییرات مالی و زمانی از قبل برنامه ریزی کنید.
• آشنایی با رویه های قضایی خاص: در برخی حوزه ها یا برخی دادگاه ها، ممکن است رویه های قضایی و تفاسیر خاصی از مواد قانونی وجود داشته باشد. یک وکیل مطلع، از این رویه ها آگاه است و می تواند به شما در تصمیم گیری بهتر کمک کند.

به یاد داشته باشید که در دنیای حقوق، هر کلمه و هر عدد و رقمی اهمیت دارد و می تواند سرنوشت یک پرونده را تغییر دهد. پس با آگاهی کامل و کمک گرفتن از متخصصان، قدم بردارید.

نتیجه گیری

همانطور که با هم بررسی کردیم، افزایش بهای خواسته توسط خواهان یکی از حقوق مهمی است که قانونگذار برای خواهان در نظر گرفته تا بتواند در صورت لزوم، خواسته اش را در طول دادرسی تعدیل کند. اما این حق، مثل هر حق دیگری، با مسئولیت ها و شرایط خاصی همراه است. فهمیدیم که این کار فقط تا پایان اولین جلسه دادرسی (در مرحله بدوی) امکان پذیر است و باید با دعوای اصلی ارتباط کامل و وحدت منشأ داشته باشد. همچنین دیدیم که افزایش بهای خواسته می تواند پیامدهای مهمی مثل تغییر صلاحیت دادگاه، افزایش هزینه دادرسی و لزوم ابلاغ مجدد به خوانده را به دنبال داشته باشد.

تمایز این مفهوم از افزایش حجم خواسته (که هر دو زیر چتر ماده ۹۸ ق.آ.د.م قرار می گیرند)، دعوای اضافی (ماده ۱۷ ق.آ.د.م) و تغییر یا کاهش خواسته، برای هر کسی که با پرونده های حقوقی سروکار دارد، حیاتی است. در نهایت، همیشه تأکید می کنیم که در چنین موارد حساسی، مشورت با یک وکیل متخصص، چراغ راه شما خواهد بود. یک وکیل باتجربه می تواند با دقت و ظرافت های قانونی، بهترین تصمیم را برای حفظ حقوق شما بگیرد و از بروز مشکلات احتمالی جلوگیری کند. پس، آگاهانه و با مشورت قدم بردارید تا در مسیر پرپیچ وخم دادگاه ها، به مقصود خود برسید.