هفت قلم آرایش شامل چه وسایلی است؟ راهنمای کامل و جامع

هفت قلم آرایش چیست و ریشه تاریخی این اصطلاح کجاست

شاید امروزه وقتی می گوییم فردی هفت قلم آرایش کرده است، منظورمان آرایشی پررنگ و غلیظ باشد. اما این اصطلاح در گذشته، به ویژه در دوران قاجار، معنایی بسیار دقیق تر و ملموس تر داشت. در آن دوران، هفت قلم آرایش به مجموعه ای از دقیقاً هفت وسیله یا ماده آرایشی اطلاق می شد که زنان برای داشتن یک آرایش تمام و کمال و مناسب مجالس خاص از آن استفاده می کردند. این مجموعه در واقع یک پکیج کامل زیبایی محسوب می شد.

باستان شناسان شواهدی از آرایش لب و گونه در ایران را به حدود دو هزار سال پیش نسبت می دهند و حتی در متون تاریخی یونان باستان نیز از آرایش زنان هخامنشی تمجید شده است. پس از ورود اسلام به ایران، آراستگی و خوش بویی همچنان پررنگ باقی ماند، اما در برخی دوره های تاریخی، استفاده از این اقلام آرایشی کامل تنها برای زنان متأهل مجاز شمرده می شد و برای دختران مجرد ناپسند تلقی می گردید. بنابراین، هفت قلم آرایش تنها چند وسیله ساده نبود، بلکه بازتابی از فرهنگ، طبقات اجتماعی و رسوم زمانه خود به شمار می رفت.

معرفی جامع هفت قلم آرایش سنتی و جایگزین های امروزی

برای درک بهتر این میراث فرهنگی، هر یک از این هفت قلم را به صورت تخصصی بررسی می کنیم و کاربرد تاریخی آن ها را با معادل های مدرن امروزی مقایسه می نماییم.

۱. سفیداب: راز پوست روشن و مخملی

سفیداب را می توان اولین و مهم ترین قلم آرایش سنتی دانست. این ماده یکی از قدیمی ترین لایه بردارها و مواد آرایشی است که بشر ساخته است.

• چی بود: ماده ای سفید رنگ برای روشن کردن، نرم کردن و یکدست کردن پوست صورت و بدن.
• ترکیبات سنتی: در گذشته سفیداب را از ترکیب نوعی گل سفید با چربی حیوانی یا مغز استخوان تهیه می کردند. متأسفانه در برخی دوره ها از ترکیبات حاوی سرب و قلع نیز استفاده می شد که امروزه به شدت سمی و خطرناک شناخته می شوند.
• نحوه استفاده: زنان ابتدا صورت خود را کمی چرب می کردند، سپس پودر سفیداب را در آب حل کرده و محلول حاصل را روی پوست می مالیدند و به آرامی ماساژ می دادند تا رنگ سفید و یکدستی ایجاد شود.
• جایگزین مدرن: کرم پودر، پنکیک، پرایمر و کرم های روشن کننده امروزی.

۲. سرخاب: گونه های سرخ و لب های خوش رنگ

سرخاب یا گلگونه، پودری سرخ رنگ بود که برای ایجاد طراوت و شادابی در چهره کاربرد داشت.

• چی بود: گردی سرخ رنگ طبیعی برای سرخ کردن گونه ها و لب ها.
• ترکیبات سنتی: این پودر از گیاه وحشی سرخاب کولی که شبیه خوشه انگور سیاه است و هنوز هم در استان گیلان می روید، تهیه می شد. برگ ها و گل های این گیاه را خشک و پودر می کردند.
• نحوه استفاده: با انگشت اشاره و میانی، پودر سرخاب را از زیر چشم ها تا پایین چانه پخش می کردند و روی لب ها نیز می مالیدند.
• جایگزین مدرن: انواع رژگونه، رژلب، تینت لب و گلاس های امروزی.

۳. سرمه: درخشش و محافظت از چشم ها

سرمه از واجبات هفت قلم آرایش بود که چشم ها را گیرا، درشت و نافذ نشان می داد و قدمتی بیش از سه هزار سال دارد.

• چی بود: ماده ای سیاه رنگ برای سیاه کردن داخل چشم و پشت پلک.
• ترکیبات سنتی: سرمه اصل از سوزاندن دانه های روغنی مانند هسته خرما، بادام و فندق و جمع آوری دوده آن ها به همراه روغن های گیاهی تهیه می شد.
• کاربرد و باورهای قدیمی: علاوه بر زیبایی، مردم معتقد بودند سرمه چشم را در برابر بیماری ها و نور شدید خورشید محافظت می کند و باعث تقویت بینایی و رشد مژه ها می شود.
• جایگزین مدرن: مداد چشم، خط چشم مایع و ریمل.
• وضعیت و قیمت بازار: سرمه سنتی سنگی اصل و بهداشتی در حال حاضر (سال ۱۴۰۵) با قیمتی حدود ۵۰ تا ۱۵۰ هزار تومان در عطاری های معتبر ایران به فروش می رسد.

۴. حنا: هنر نقش و نگار و رنگ طبیعی

حنا نه تنها برای زیبایی، بلکه به دلیل خواص درمانی اش جایگاه ویژه ای در هفت قلم آرایش داشت.

• چی بود: ماده ای طبیعی و رنگ دهنده که از برگ های گیاه حنا به دست می آید.
• کاربرد سنتی: رنگ کردن مو و ناخن، و ایجاد نقش و نگارهای زیبا روی دست و پا به ویژه در مراسم حنابندان عروسی که نماد شادی و برکت بود.
• جایگزین مدرن: رنگ موهای شیمیایی، لاک ناخن و تاتوهای موقت.
• وضعیت و قیمت بازار: پودر حنای طبیعی و بسته بندی شده در سال ۱۴۰۵ با قیمت حدود ۳۰ تا ۸۰ هزار تومان در دسترس است.

۵. زرک: درخشش اشرافی بر چهره و مو

زرک یکی از اقلام لوکس و خاص بود که استفاده از آن عمدتاً به طبقات ثروتمند و اشراف محدود می شد.

• چی بود: پودری طلایی رنگ و درخشان برای جلا دادن به صورت و مو.
• ترکیبات سنتی: زرک اصیل در گذشته از ذرات بسیار ریز طلا ساخته می شد که به همین دلیل قیمت بسیار بالایی داشت.
• نحوه استفاده: با قلم مو روی کل صورت یا نقاط خاصی مانند پیشانی پخش می شد و گاهی برای زینت دادن به موها نیز به کار می رفت.
• جایگزین مدرن: هایلایترهای صورت و بدن، پنکیک های براق و گلیترهای آرایشی.

۶. وسمه: راز ابروهای پرپشت و پیوسته

در دورانی که ابروهای پهن، مشکی و پیوسته معیار زیبایی بود، وسمه ابزاری کلیدی محسوب می شد.

• چی بود: ماده ای گیاهی برای آرایش، پرپشت کردن و تقویت ابرو و مو.
• ترکیبات سنتی: پودر وسمه از گیاهی گلدار از خانواده شب بویان به دست می آمد که رنگدانه های قوی آبی و بنفش داشت.
• نحوه استفاده: وسمه را در ظرفی می پختند و با قاشق کوچکی لعاب آن را روی ابروها می ریختند تا سیاه و پیوسته شوند.
• جایگزین مدرن: مداد ابرو، سایه ابرو، ریمل ابرو و رنگ های شیمیایی ابرو.

۷. خال: نقطه اوج زیبایی و دلبری

خال بر خلاف سایر اقلام، یک ماده آرایشی مستقل نبود، بلکه بخشی تکمیل کننده و پایانی از فرآیند آرایش هفت قلم به شمار می رفت.

• مفهوم و جایگاه: در گذشته خال نشانه ای از زیبایی، جذابیت و دلبری بود، برخلاف امروز که بسیاری آن را می پوشانند.
• نحوه ایجاد: خال های مصنوعی را با استفاده از سرمه، وسمه یا حنا و با کمک یک سوزن نوک تیز یا چوب باریک روی صورت، معمولاً کنار لب بالا یا پایین، ایجاد می کردند.
• جایگزین مدرن: برچسب های خال مصنوعی و روش های نیمه دائمی مانند میکروبلیدینگ یا خالکوبی های ظریف.

جدول مقایسه هفت قلم آرایش سنتی با لوازم آرایش مدرن

نکات مهم و هشدارهای بهداشتی در استفاده از لوازم آرایش سنتی

اگرچه بازگشت به مواد طبیعی جذاب به نظر می رسد، اما باید چند نکته بهداشتی حیاتی را در نظر داشت:

• خطر مسمومیت با سرب: سفیداب های سنتی قدیمی گاهی حاوی مقادیر خطرناکی از سرب بودند که جذب پوستی آن ها باعث مسمومیت مزمن می شد. امروزه تنها باید از سفیداب های گیاهی و تایید شده که صرفاً خاصیت لایه برداری ملایم دارند استفاده کرد.
• بهداشت سرمه: سرمه های غیربهداشتی و فله ای ممکن است حاوی ذرات نامرئی شیشه یا فلزات سنگین باشند که هنگام کشیدن در چشم، باعث خراش قرنیه یا عفونت های شدید چشمی می شوند. همیشه سرمه را از منابع معتبر و دارای مجوز بهداشتی تهیه کنید.
• حساسیت به حنا: اگرچه حنا طبیعی کم عارضه است، اما حناهای سیاه شیمیایی که گاهی به نام حنای هندی فروخته می شوند، حاوی ماده ای به نام PPD هستند که می تواند باعث واکنش های آلرژیک شدید و سوختگی پوست شود.

سوالات متداول درباره هفت قلم آرایش

شناخت هفت قلم آرایش، سفری به اعماق تاریخ زیبایی شناسی ایرانی است. این اصطلاح به ما یادآوری می کند که میل به آراستگی و استفاده از مواد طبیعی برای بهبود ظاهر، ریشه ای چنان عمیق در فرهنگ ما دارد که هنوز هم پس از قرن ها، ردپای آن را در عادات و واژگان روزمره خود مشاهده می کنیم.